CET Hasai Karta Pastorál Katekeze Bispu Sira Nian Kona-bá Identidade Nu’udár Ema Sarani Katólika

Hatutan.com, (08 Juñu 2025), Díli- Konferénsia Episkopál Timorense (CET, sigla portugés) hasai karta Pastoral Katekeze Bispu sira nian kona-bá Identidade Nu’udár Ema Sarani Katólika hodi hafanu fali sarani sira hotu atu reflete kona-bá sira-nia identidade nu’udár sarani Katólika no hametin liután unidade sarani nian tuir hanorin sira doutrina Kreda Katólika nian.

Lee Mós: Governu Autoriza Subvensaun Anuál ba CET ho Montante Millaun $15

Logotipu CET.

Tuir mai Hatutan.com publika konteúdu kompletu karta Pastoral CET nian ne’ebé fó sai ona, Domingu (08/06/2025), iha igreja hotu ne’ebé pertense ba uma-kreda lokál Timor-Leste nian;  

Na’i-lulik, diákonu, madre, irmaun, seminarista, maun-alin no bin-feton sira no ema hotu ne’ebé iha hakaran di’ak, Tinan Jubileu esperansa nian oferese mai ita biban kmanek ida atu hakle’an liután ita nia fiar hodi fó razaun ba ita-nia esperansa. Esperansa ne’e moris nafatin iha sirkunstánsia no situasaun hotu-hotu Kreda nian, maske ita laran susar tan lakon Papa Francisco maibé ita haksolok tamba Maromak haraik ba Nia Kreda saseluk São Pedro nian, Papa Leão XIV.

Ho roman lema pontifikadu Papa Leão nian, In Illo uno unum (iha Kristu ida mesak, ita ida de’it), maka ami Bispu sira hato’o Katekeze ida-ne’e hodi hametin liután ita-nia unidade sarani nian tuir hanorin sira doutrina Kreda Katólika nian.

Iha laloran sira moris ohin loron nian ne’ebé tama hodi influensia dau-daun ita nia autentisidade moris nu’udár sarani, maktoban Amu Papa Francisco fó hanoin mai ita atu haboot virtude esperansa nu’udár “besi-kledik (âncora) klamar nian”. Nune’e, Bispu sira nu’udár Apostolu nia saseluk hamutuk ho Amu Papa, hodi Kristu Nia naran, simu kbiit atu bali Maromak Nia Povu liu husi kna’ar hanorin, hasantu no ukun.

Mandatu Jesus Kristu nian ne’e realiza iha Kreda Ida Mesak, Santa, Katólika no Apostólika. Tamba ne’e, “sé mak rona sira, rona Kristu, sé mak hewai sira, hewai Kristu no ida ne’ebé haruka Kristu”.

Nu’udár Bibi-atan sira Kreda Timor nian, hakarak hafanun fali sarani sira hotu atu reflete kona ba ita-nia identidade nu’udár sarani Katólica. Ba ida ne’e, ami asentua doutrina esensiál sira.

Identidade sarani liu hosi Sacramento Batismu

Doutrina Uma Kreda nian hanorin katak, Sakramentu Batismu hanesan odamatan ba sakramentu sira seluk; Sakramentu ne’e, Kristu mak harii no haraik ba Nia Kreda atu ema hotu hetan moris rohan la’ek hamutuk ho Nia.  “Tamba ne’e, sakramentu Batismu importante tebes atu ema bele hetan salvasaun.”

Sakramentu Batismu liberta ema hosi pekadu ka sala orijinál no pekado pesoál.’ ⁃ Sakramentu Batismu halo ema hetan moris foun ho kbi’it Espiritu Santu nian no halo ema sai Maromak oan, ema bele partisipa iha natureza divina.

Batismu ho wé no Espiritu Santu (ex aqua et Spiritu Sancto) produz efeito permanente konstitui karater ne’ebé labele halakon no la repete. Tamba ne’e, ema ne’ebé simu ona Sakramentu Batismu, maske nia la moris tuir fiar nu’udár ema sarani ka la’o dook husi Maromak maibé marka ne’ebé mak nia simu iha nia rentos sei la bele halakon, Katólika dala ida, Katólika ba nafatin (semel catholicus sempre catholicus). Santa Kreda hanorin ita: ho Sakramentu Batismu sarani sira sai Kristu Nia isin lolon no hola parte iha nia misaun nu’udár: Profeta, Liurai no Nailulik. 

 Identidade Sarani liuhosi Profissao da Fé

Iha Credo, ita dehan ho firme: Ha’u fiar iha Creda Ida Mesak, Santa, Católica no Apostolica”. Afirmação ida ne’e mak sai nu’udar carateristica ida nebé halo diferença entre Creda Católica ho fiar sira seluk.

 Kreda Ida Mesak Creda ne’e ida de’it, nebé nia hun hosi Maromak rasik, nebé la’o hamutuk ho Amu Papa nia tau matan no hakesi an iha fiar, sacramento no autoridade Kreda nian. Kreda ida mesak ne’e mak Kreda nebé ita Na’i Jesus Kristu fó fiar ba apostolo sira, harí iha Pedro nia letenxi no entrega ba nia atu tau matan. Kreda Ida Mesak: iha Na’i ida de’it, haklaken fiar ida de’it, moris hosi Batismo ida de`it, halo Isin-lolon ida de’it, moris housi Espiritu ida de`it, lori ba esperança ida mesak, iha nebé, ikus mai la iha tan ona buat hotu be hafahe.

Santa Kreda ne’e Santa tamba Jesus Kristu rasik mak harí. Kreda simu grasa santidade husi Kristu, ho kbiit Espíritu Santu; hosi Nia no iha Nia, no iha Nia, nia mós santifika. Santifikasaun umanidade no glorifikasaun  Maromak nian iha Kristu mak objetivu husi obra sira seluk Kreda nian”. Iha Kreda, ita ne’ebé ema maksalak partisipa iha Maromak nia santidade. Kreda ne’e santa: Maromak Santu liu hotu mak harí; Kristu, ninia kaben, saran an tamba nia atu halulik Nia; Espíritu santidade mak hamoris nia. Maske, halibur ema maksalak sira, nia sala la’ek hosi sala na’in sira’ (“ex maculatis immaculata’). Creda nian santidade nabilan iha santo sira; iha llas Maria nian, Kreda ne’e santa tomak.

 Katólica

Liafuan “Katólika’ katak “universal” iha sentidu tomak (totalidade) no hamutuk ida de’it (integralidade). Katólika tamba Kristu ne’ebé presente iha nia: “iha ne’ebé iha Kristu, iha ne’ebá iha Kreda)”, Iha ne’ebá mak hatur Kristu Nia Isin-lolon tomak hamutuk ho Nia Ulun ne’ebé implika katak Kreda simu hosi Nia “dalan hotu ne’ebé lori ba salvasaun ” ne’ebé Nia hakarak: hateten sai fiar ne’ebé loos no kompleto, moris sakramentu sira hotu no la’o hamutuk ho apostolo sira-nia saseluk.

Kreda Katólika tamba nia misaun universal, ne’ebé hetan bolu hosi Kristu atu haklaken Liafuan Diak ba povo hotu-hotu no nakloke an ba rasa no kultura oi-oin, kreda partikular sira iha mundu (Dioseze sira) nia katolisidade hatuur iha ninia unidade ho Kreda Universal ne’ebé Amu Papa tau matan iha karidade.  Kreda ne ‘e Katólika: Haklaken buat hotu fiar nian, lori iha nia a’an no administra meio sira hotu salvação nian; haruka ba povo hotu; hato’o ba ema hotu; iha tempo hotu-hotu “Nia, iha nia natureza, missionária”.

Apostólika (cf. CIC, 857) Kreda Apostólika tanba nia harí iha Apóstolu sira ho nia signifikadu: Kreda “Harí ona no harí nafatin iha riin metin Apóstolu sira  ne’ebé Kristu rasik mak hili no haruka atu fó sasin; Kreda rai metin no hatutan, ho tulun Espíritu ne’ebé horik iha nia, hanorin, soin fiar nian, liafuan diak sira nebé sai hosi apostolu sira nia ibun. 

Kreda, liu hosi apostolu sira, kontinua simu; hanorin, santidade no mata-dalan, to’o Kristu fila hikas mai, tan sira ne’ebé kontinua iha misaun pastoral: koléjiu bispu sira, ho tulun amu lulik sira iha uniaun ho Pedro nia Saseluk, nu’udár bibi atan aas liu iha Kreda.

Kreda ne’e Apostólika: harí iha fiundamentu ne’ebé metin ba nafatin: “Iha Bibi-oan nia Apostolu sanulu resin rua,; Kreda ne’e la naksobu; Ko’alia deit lialós: Kristu mak ukun nia liuhosi Pedro no Apostolu sira seluk, horik iha nia saseluk sira, Papa no Kolékiu Bispu sira nian. 

 Liu hosi hanorin Kreda nian ne’ebé hato’o ona iha leten kona-bá identidade nu’udár sarani Katólika, mak ami Bispu sira exorta:  Dala ida Katólika, Katólica ba nafatin. Tan nee, sai Katólika la’ós atu manan dokumentu ka fim sira seluk mundu nian, maibé atu tan fiar iha Jesus Kristu nu’udár ita-nia Maksoin ne’ebé halibur ita nu’udár povo ida ne’ebé lao hamutuk ba moris rohan laek.

Katólika ne’e hatur iha fundamentu tolu: fiar, sakramentu no autoridade. Wainhira kontra fundamentu tolu ne’e halo sarani komete Heresia, Cisma no Apostasia. 

Heresia katak la simu parte balun hosi doutrina Kreda nian, Cisma katak haketak an hodi la fiar iha autoridade Papa nian no Apostasia katak la simu doutrina hotu kreda nian.

Ema sira ne’ebé ho néon no laran rasik, deklara ba públiku hodi nega verdade hosi fundamentu tolu ne’e, automatikamente hetan excomunhão, labele hola parte iha selebrasaun liturjia, labele simu sakramentu sira no lakon direitu ba dokumentu sira Uma Kreda nian.

Dala ida sarani, sarani bá nafatin. We sarani, mina Krisma no Ahi Espíritu Santu nian ne’ebé ita simu ona iha loron batismu no Krisma, rai halo didiak ba atu marka ne’e labele lakon iha ita-nia an, hodi lori to’o loron ne’ebé ita fila hikas ba Aman Maromak, Maske nune’e, Kreda nu’udár Inan hadomi nia oan sira ba nafatin. Tan ne’e, ba oan sira ne’ebé la’o sala dalan Kreda bolu atu konverte an.

Ba sira ne’ebé hakarak fila fali, tenke halo akompañamentu pastoral másimu fulan-neen (6) molok ba simu konfisaun  sakramental no halo profisaun  fîar nian iha públiku durante selebrasaun eukaristiuka.

Hori otas, hori wain, Timor oan fiar nain. Expresaun fiar ema Timor nian moris kedas hosi beiala sira. Biar fiar ne’e seidauk tasak, seidauk kle’an no seidauk fó naran, maibe beiala sira laran manas no laran nakloke ba mistériu Maromak nian ne’ebé revela iha Jesus Kristu  Nia An, ne’ebé misionáriu sira lori mai tinan atus lima resin ba. Fiar ne’e hosi tempu ba tempu tama no hola isin iha kultura Timor nian; fiar ne’ebé inkulturada no kultura ne’ebé evangelizada.

Ikus liu CET husu atu hotu-hotu la’o hamutuk nu’udár Kreda Ida Mesak, Santa, Katólika no Apostólika no hamutuk nu’udár peregrinu sira esperansa nian.

Jornalista : Zita Menezes