Opiniaun

Husi Kámara nia kotuk: Legadu USAID nian iha Timor-Leste

Published

on

Husi Rosario Maia*

Hanesan ita hotu hatene, Ajénsia Estadus Unidus ba Dezemvolvimentu Internasional (USAID) hakotu ona ninia misaun iha mundu tomak inklui Timor-Leste. Tinan hirak liu ba, wainhira ha’u hahu servisu iha USAID nu’udar Espesialista Komunikasaun, hau senti orgullu hanesan Timoroan tamba ha’u iha priviléjiu atu konta istória sira ita-nia povu nian—istória sira luta ba moris diak nian, determinasaun nian, no transformasaun nian. Fotografia no video ida-idak ne’ebé hau hasai, sitasaun ida-idak ne’ebé halibur, no relatóriu ida-idak ne’ebé hakerek fó mai ha’u komprensaun kle’an liután kona-ba saida loos mak USAID nia serbisu signifika ba Timor-Leste ho investimentu millaun $350 resin husi Governu Estadus Unidus iha tinan 25 nia laran iha Timor-Leste.

Ida-ne’e karik la’ós artigu diak ida, maibe ha’u nia sasin pesoál deit no la reprezenta USAID no ema ida, maibé hanesan eis funsionáriu USAID, sentidu reflesaun ida mosu naturalmente—atu konta netik memória konaba USAID ninia kontribuisaun ne’ebé lori ona impaktu ba moris Timoroan sira nian no ba nasaun ida ne’e nia reziliente no autosufisiensia.

Advertisement

Nu’udar ema ida ne’ebé hamriik iha kámara nia kotuk hodi halo entrevista ho agrikultór sira, traballadór saúde no ONG sira, lider lokal sira, joven sira, no ofisiál governu nian, ha’u asiste rasik kbiit estraordináriu dezenvolvimentu nian bainhira ida-ne’e halo ho loloos. Ha’u haree kbiit ne’e reflete iha maluk Timoroan sira-nia matan—matan ne’ebé uluk hatene de’it susar maibé agora nabilan ho esperansa, orgullu no ksolok. USAID la’ós de’it finansia projetu sira. USAID oferese abilidade no meius seluk ne’ebé laos osan, nu’udar dalan ida ba Timor-oan sira atu hadiak sira nia moris ho dignidade.

Husi to’os iha foho lolon sira, atividade ONG sira nian iha lidun barak nasaun ne’e nian to’o klínika sira iha tasi-ibun, ha’u halibur istória sira ne’ebé revela impaktu kle’an no dura hosi USAID iha ha’u nia rai-lulik ida ne’e. No agora, misaun USAID taka daudaun, ha’u koko atu fahe istória balun deit tuir hau hatene—la’ós de’it hanesan despedida ida, maibé hanesan bolu ida ba asaun hosi ita Timoroan sira hotu, atu A Luta Continua – rai ita liberta ona, mai ita kontinua liberta an husi kiak no mukit!

Kafé: Produtu popular Timoroan ida iha Palku Globál

Karik laiha ai-horis ida mak popular liu iha Timor-Leste duke kafé – uluk liu karik mak aikameli.  Kuda iha foho leten sira iha hau rain Ermera, tesik ba Ainaro, no Liquiçá no munisípiu seluk, kafé Timor-oan nian hatudu ona potensiá to’o iha merkadu ‘premium’ sira.

Iha tinan sira antes no depois restaurasaun independénsia, USAID halo parseria ho NCBA hodi estabelese instituisaun agríkola ida ne’ebé susesu iha nasaun ne’e: Cooperativa Café Timor (CCT). La’ós de’it ‘prosesadór no esportadór’ kafé nian, CCT sai hanesan pilar ida ba empoderamentu ekonómiku ba agrikultór ki’ik rihun resin.

Advertisement

Liuhusi USAID nia apoiu, CCT fornese formasaun konaba kultivasaun orgániku, kontrolu kualidade, no jestaun kooperativa. Infraestrutura sira hadi’a ona—husi fatin dulas no habai kafe sira to’o instalasaun sira no lojístika esportasaun nian. Iha inísiu dékada 2000, kafé Timoroan nian tama ona iha merkadu Estadus Unidus ho CCT asegura kontratu sira ho kompradór internasionál boot sira hanesan Starbucks.

Família agrikultór liu 20,000 sai membru CCT, laos hetan deit rendimentu husi kafé maibé mós asesu ba kuidadu saúde no inisiativa dezenvolvimentu rurál sira ne’ebé finansia hosi reseita kooperativa.

Istória CCT nian prova katak ho apoiu estratéjiku no kompromisu ba kualidade, Timor-Leste bele kompete—no manán—iha palku mundiál. Investimentu iha setór kafé nian la’ós de’it atu hasa’e esportasaun sira. Ida-ne’e kona-ba harii orgullu nasionál, rendimentu sustentável no reputasaun internasionál.

Husi Apoiu Emerjénsia ba Dezenvolvimentu: USAID nia papél ne’ebé evolui

USAID mai iha Timor-Leste iha momentu importante tebes. Hafoin períodu okupasaun ne’ebé naruk, nasaun ne’e hasoru krize kompleksu: infraestrutura sira iha ruína, instituisaun sira ne’ebé foin moris ka la eziste, no inserteza kle’an kona-ba futuru. USAID hamrik iha ita Timor-oan sira nia sorin  – iha tempu diak no a’at nia laran – maske la too mate hanesan iha juramentu kazamentu nian, maibe USAID apoiu duni ita iha tempu susar hanesan apoiu umanitáriu hafoin referendum 1999 no krize 2006.

Advertisement

Iha tinan sira tuir mai, Timor-Leste hahu rekonstrusaun, USAID adapta—apoiu investe iha setor laos petroliu nian hodi fo’o biban liu ba kresimentu ekonómiku, governasaun diak, no hadiak sistema saude atu harii fali reziliénsia no kontribui ba paz no prosperidade.

Agrikultura: Kuda Fini Prosperidade nian

Loron hirak ikus ne’e, Primeiru-Ministru Kayrala Xanana Gusmao nia liafuan —“Doing nothing, doing absolutely nothing”— sai viral iha mídia sosiál. Liafuan ne’ebé hatudu éroi no lider nasional ne’e ninia preukupasaun konaba dezemvolvimentu iha setor Agrikultura. Área impaktu ida ne’ebé maka tanjível ka ita bele sura ka haree ho matan husi apoiu USAID nian mak setor agrikultura duni. Ba Timor-oan rurál barak, halo to’os la’ós de’it moris ida—ne’e dalan moris nian. Maibé dékada sira neglijénsia nian halo setór ne’e sai la produtivu no la iha rekursu. Intervensaun sira USAID nian muda ida-ne’e.

Ezemplu deit, Iha Maubisse, ha’u hasoru agrikultór ida ne’ebé nia istória susesu reflete transformasaun ida ne’ebé klean liu. “Uluk ha’u depende de’it ba kafé, tinan ida mak foin hetan netik osan,” nia hatete. “Agora, ha’u hetan rendimentu adisionál husi morangu ka strawberry no ha’u bele haruka ha’u nia oan sira hotu ba eskola to’o Universidade iha Dili.” Mudansa simples—husi monokultura ba diversifikasaun— maibe hatudu impaktu konretu iha komunidade sira nia leet. Iha Ermera no munisípiu seluk ho apoiu USAID nian, agrikultór sira agora kontinua kuda tomate, repollu, senoura, no pimenta – rendimentu aumenta – nutrisaun hadi’a bebeik maske neneik – ida ne’ebé serteza mak esperansa ba moris diak sai buras ba bebeik.

Iha Aileu, Inan-feto ida ho orgullu hatudu ninia uma mai haʼu— Uma neʼebé kiʼik maibé metin, pinta ho kór azul-lalehan. “Uma ida-ne’e maka ha’u nia mehi ne’ebé sai realidade,” nia hatete. “Ha’u harii ho osan ne’ebé ha’u hetan husi fa’an modo ne’ebé ha’u kuda ho apoiu husi USAID.”

Advertisement

Iha istória barak liu tan mak labele konta, maibe liman fatin USAID nian namkari mo’os too iha Oecusse, Manufahi, Covalima no munisípiu seluk.

Hakiak ikan Nila: Inovasaun foun ida

Aleinde agrikultura tradisionál, USAID no parseiru dezenvolvimentu sira introduz ona inovasaun ida. Akikultura—partikularmente hakiak tilapia—mosu ona hanesan mudansa ida. Ho orientasaun no rekursu sira ne’ebé oferese, agrikultór sira ke’e ona kolam barak, produz ikan nila rihun resin husi Balibo ba Ermera, husi Hera ba Baucau no Lospalos no fatin seluk tan. Ikan mak fonte proteína ida ne’ebé konfiável no nutritivu ba konsumu no bele mos hamoris ekonomia komunidade nian.

Agrikultór tilapia ida iha Balibo, Bobonaro, fahe nia istoria ba hau: “Durante tempu kolleita, ha’u bele hetan to’o $300 loron ida. Ne’e sufisiente ona, hau rai balun iha banku, balun haruka oan ba eskola, balun sosa netik bua no malus ba hau mama.”

Hametin Sistema Saúde: Salva Moris

Advertisement

Enkuantu agrikultura bele oferese rezultadu sira ne’ebé vizivel liu, USAID nia serbisu balun ne’ebé iha impaktu bo’ot mos maka hametin sistema saúde. Halo parseria ho Ministériu Saúde no ONG sira, USAID investe iha planeamentu forsa traballu, jestaun finanseira, sistema dadus, no governasaun. Rezultadu bele abstratu, maibé autor sira iha dezenvolvimentu saude bele senti nia impaktu.

Ofisiál saúde seniór ida hatete mai ha’u, “Ami nia planeamentu ba forsa traballu no jestaun finanseira hadi’a ona ho signifikativu. Relatóriu bele Haruka dijital husi munisípiu mai tuir tempu ne’ebé determina.

Iha sorin seluk, durante pandemia COVID-19, USAID ajuda oferese vasina, harii baze ba koordenasaun, lojístika, no envolvimentu komunidade nian.

Liu husi Programa Bee, Saniamentu no ijiene, postu saude área remotas sira hanesan iha manelobas, Maubisse no iha Tilomar, Suai – ne’ebé la hetan assesu ba be’e mos husi kedas okupasaun Indonesia nian bele hetan  ona be’e mos atu fasilita tratamentu saude – liu-liu ba inan isin rua no labarik sira. Iha mo’os programa popular seluk hanesan liga inan ne’ebé apoia tebes inan isin rua ne’ebé hela dook iha área remotas atu iha ligasaun permanente ho sentru saude hodi konsulta sira nia saude no bebe durante periodu isin rua no partus.

Governasaun no Sosiedade Sivíl: Apoia Demokrasia

Advertisement

Laiha nasaun ida maka bele buras bainhira laiha instituisaun sira ne’ebé maka forte. USAID fó apoiu formasaun ba ofisiál lokál sira no halo parseria ho ONG sira hodi promove partisipasaun sívika. Apoia estabelesimentu Komisaun Anti-Korupsaun no apoia servisu Provedoria Direitus Umanus no Justisa nian atu kontribui ba hametin mekanizmu sira transparénsia no responsabilizasaun nian. Esforsu sira-ne’e sai instrumentál hodi asegura katak rekursu públiku sira to’o ba ema sira ne’ebé estadu ka governu tenke serbí.

Karik importante liu, USAID serbisu atu amplifika lian sira ne’ebé dala barak liu marjinalizadu—feto sira, ema ho difisiente, komunidade LGBQTI+ no populasaun rurál sira. Liuhusi kampaña edukasaun sívika, formasaun lideransa, no dezenvolvimentu mídia – Média bo’ot sira hanesan Timor Post, STL, RTTL no radio komunidade hetan mo’os apoiu signifikativu husi USAID iha sira nia jornada ezisténsia nian. Demokrasia ida ne’ebé vibrante depende ba sidadaun sira ne’ebé informadu no ativu. USAID ajuda halo ida-ne’e sai posivel.

Hakbi’it Foin-sa’e sira: Investe iha Futuru

Ita hotu hatene, nasaun ida nia rikusoin boot liu maka nia ema sira—liuliu nia foin-sa’e sira. USAID servisu hamutuk ho CCT no IOB organiza formasaun abilidade iha lian Ingles, ICT, ospitalidade, eletrónika no seluk tan ba foin-sa’e sira. Programa formasaun professional no emprezarial loke odamatan ba joven rihun resin.

Joven Timoroan barak, uluk ladún iha serteza iha mehi atu sai nu’udar tékniku no emprezáriu. Sira ri’in ba nasaun nia futuru. Ida-ne’e ajuda sira haree sira-nia an la’ós hanesan destinatáriu sira ajuda nian maibé hanesan ajente sira mudansa nian.

Advertisement

Feto klosan oan ida, partisipante kursu lian Ingles iha Baucau hatete: “Uluk hau hanoin katak ami sira iha suku ka area rural, dook husi Dili ne’e, labele hetan bolsa estudu ba rai liur tamba ami la hatene lian Ingles, agora hau fiar an ba Dili kompete to’ok ba bolsa estudu sira.

Istória sira-nia legadu, Posibilidade ba Futuru

Bainhira ema husu saida mak USAID alkansa ona iha Timor-Leste, ha’u la haree deit ba estatístika sira ka relatóriu sira. Ha’u hanoin deit mak impaktu konkreta ba agrikultór modo nian iha Aileu no Ermera ka iha munisíspiu sira ne’ebé haruka sira-nia oan sira ba eskola. Inan-feton ne’ebé hamriik ho orgullu iha nia uma foun nia sorin tamba impaktu husi projetu USAID. Produtu resiklajen plástiku ne’ebé sai tia paviamentu iha áreadores Farol Dili ka Cristo Rei, agrikultór tilapia ne’ebé investe ba nia oan no futuru. Agrikutor iha Manufahi no kosta sul ne’ebé tamba konservasaun agrikultura bele produz batar no foremungu tonelada ba tonelada, ofisiál saúde ne’ebé fiar-an iha nia ministériu nia abilidade atu serbí. Inan feton sira iha area rural Oecuse no Manatuto ne’ebé bele impresta osan atu sosa netik masimidar ka sosa oan nia roupa husi inisiativa rai no impresta osan,  agrikultór kafé ne’ebé agora esporta kafé laos deit ona ba Estadus Unidus maibe nasaun seluk. Ne’e la’ós mehi deit, lia fuan mamuk deit maibe evidénsia.

Sira prova katak ho apoiu ne’ebé loos, Timoroan sei dezenvolve a’an diak liu. Sira hatudu katak bainhira komunidade sira hetan kbiit, sira buras. No sira fó hanoin mai ita katak dezenvolvimentu la’ós kona-ba karidade—ne’e kona-ba dignidade.

USAID taka ona nia misaun iha Timor-Leste no mundu, maibe ajuda ona nasaun ne’e, barak ka witoan kuda ona fini reziliénsia, dignidade, no auto-konfiansa. Nu’udar Timor-oan no eis-funsionáriu, ha’u fiar katak fini sira ne’e karik la moris buras hotu kedas maibe balun ninia abut metin—iha to’os rurál, iha koridór postu saude nian, iha kintál kafé nian, iha edifisiu ONG sira nian, iha ministériu governu nian. Espera bele tulun ita nia nasaun ba oin ho kbiit naton atu halo ita nia futuru sai nabilan liu tan.

Advertisement

Ba Governu Timor-Leste, ba ita-nia líder nasionál sira no polítiku sira, Ha’u rekomenda atu hatutan investimentu susesu sira USAID nian no soe ba kotuk karik istoria la susesu sira, atu ita la presiza lakon osan no tempu ba dezeña programa ne’ebé ho abordajen hanesan deit, hases duplikasaun programa sira atu benefisiariu sira hatutan susesu ezistenti sira hodi garante sustentabilidade no fo biban ba ita atu ‘bo’ok’ fali setor seluk ne’ebé presiza dezenvolve, ezemplu ida mak peska – ita iha tasi luan ho ikan barak iha laran – ita la ulun moras atu fo han ikan sira ne’e hanesan ita hakiak fahi ka manu, simplismente ita presiza deit meus diak atu ba tiha mai ita han –  maibe ita han fali ikan husi rai liur ne’ebé importa mai ita, karik liu ona prazu atu konsumu.

Hau karik ezazera liu tamba iha ‘koneksaun emosional’ hanesan eis-funsionariu USAID nian, maibe hau realista katak USAID mak meus ida ba hau no kolega Timoroan sira seluk atu kontribui ba dezemvolvimentu hodi onra éroi sira ne’ebé lakon vida ba ita nia ukun rasik a’an atu sira nia legadu konta husi jerasaun ba jerasaun. Legadu ida ne’ebé vale atu kontinua la’ós ida ne’ebé ita hanoin deit ho pasivu, maibé ida ne’ebé ita defende ho ativu – Timor-Leste hanesan ita ninia lider sira sempre koalia, husi ita nia luta ba liberdade to’o dezemvolvimentu, sempre konta ho apoiu komunidade internasional, maske sira nunka sempre hamutuk ho ita iha fileira ida deit husi tempu ba tempu tamba interese jeopolítika ka jeoestratéjika.

*Rosario Maia

Membru RENETIL no Eis Funsionáriu USAID

 

Advertisement

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Trending

Exit mobile version