PM Kay Rala Xanana Gusmão, Kinta (29/01/2026), iha Palásiu Prezidensiál, aprésia ho Hatutan.com tanba husu pergunta ka kesiona liberdade imprensa iha SEKOMS, Expedito Dias Ximenes nia oin. Foto/Hatutan.com
Hafoin halo enkontru semanál ho Prezidente Repúblika, José Ramos-Horta iha Palásiu Prezidensiál, Kinta (29/01/2026), Xefe Governu hato’o informasaun ba jornalista sira relativa ho enkontru ne’e.
Iha momentu ne’e, jornalista Hatutan.com detakadu iha Palásiu Prezidensiál, Marcelino Tomae, aproveita hodi husu pergunta no kestiona ba PM Xanana kona-bá avaliasaun ba SEKOMS ne’ebé nota la promove liberdade imprensa no espresaun iha Timor-Leste.
Advertisement
Rona tiha Hatutan.com nia pergunta ne’e, Kay Rala Xanana Gusmão, foti matan fihir kedas ba SEKOMS Expedito Dias Ximenes ne’ebé hamriik iha jornalista sira nia sorin hodi afirma katak pergunta kapás ka di’ak tebetebes iha SEKOMS Expedito Ximenes nia oin, hanesan maka di’ak.
“Ida ne’e maka di’ak no loos kapás tebetebes tanba iha kedas nia (Expedito Ximenes) nia oin,” PM Xanana hateten.
Xefe Governu Kay Rala Xanana Gusmão orienta kedas SEKOMS Expedito Dias Ximenes fó resposta ba Hatutan.com nia pergunta, nune’e SEKOMS Expedito Dias Ximenes ne’ebé hamriik husi jornalista sira-nia sorin, foti-lia hateten IX Governu Konstitusionál garantia liberdade imprensa no liberdade espresaun.
Expedito Dias Ximenes, ho espresaun oin-mean, hakat dala-rua bá oin afirma kedas dehan normálmente Hatutan.com maka halo notísia inventa sasán sira hanesan ne’e.
Iha konferénsia imprensa konjunta Primeiru-Ministru Austrália Anthony Albanese ho PM Kay Rala Xanana Gusmão iha Palásiu Governu, Kuarta (28/01/2026), pesoál SEKOMS ho identidade naran Madalena de J. da C. Pereira Carlos nu’udár Vise-Prezidente asuntu Administrasaun no Finasas TATOLI,I.P ne’ebé organiza konferénsia imprensa ne’e kaer iha liman lista jornalista na’in-haat ne’ebé atu husu pergunta.
Advertisement
Protokólu husi Austrália nian komunika nanis no deside atu iha pergunta haat deit ihak onferénsia imprensa konjunta PM Xanana ho PM Albanese ne’e. Nune’e, fó oportunidade pergunta rua husi jornalista nasionál no pergunta rua seluk husi jornalista estránjeiru. Pergunta rua oportunidade ba jornalista no mídia nasionál ne’e, SEKOMS iha “tendénsiu” fó de’it ba mídia estatál rua; RTTL ho TATOLI.
Bá preokupasuan diskirminativu no “limita” liberdade imprensa ne’e, Primeiru-Ministru Xanana Gusmão, esplika fila-fali katak, kona-bá konferénsia konjunta, la’ós Gabinte Primeiru-Ministru maka deside, maibé protókolu sira maka dehan Timor-Leste iha mídia rua, hodi husu pergunta bá Primeiru-Ministru Timor-Leste no pergunta rua oportunidade ba mídia internasional sira.
“Maibé sira husu pergunta lima ne’e bá hotu Primeiru-Ministru Austrália ne’e, ha’u dehan di’ak liután, buat ida protukolár ne’e la’ós hamenesan baibain, agora iha ne’e Hatutan.com mós iha,” PM Xanana Gusmão haktuir.
Hafoin Primeiru-Ministru Xanana Gusmão, hakat sai husi odamatan Palásiu Prezidensiál nian, Hatutan.com komfirma halo kle’an liu tan ho SEKOMS, Expedito Dias Ximenes, hateten katak kobertura mídia kona-bá vizita Primeiru-Ministru Austrálianu Anthony Albanese mai Timor-Leste ne’e halo ona tuir breafing no protókolu ne’ebé determina uluk, la’ós hanesan violasaun bá liberdade imprensa.
“Iha ita nia breafing klaru ona katak iha fatin balun mak bele halo kobertura ho livre, no iha mós fatin balun ne’ebé restritu, ne’ebé só mídia balun de’it mak bele tama. Mídia sira ne’ebé tama iha fatin restritu ne’e, depois tenke fahe informasaun ba kolega mídia seluk,” Expedito Dias Ximenes esplika.
Advertisement
Tuir nia katak jornalista sira la bele interpreta liberdade imprensa hanesan rai lisensa atu halo kobertura seletivu ka diskriminatóriu. Liberdade imprensa ne’e maka liberdade atu hakerek no atu halo kobertura, maibé jornalista tenke komprende ho lojika. La’ós ko’alia de’it “aiii Maromak”. Iha regra no responsabilidade jurnalístika.
SEKOMS Expedito Ximenes, haktuir kona-bá prosesu husu pergunta iha momentu konferénsia imprensa konjunta ne’e, katak ida ne’e depende ba orden foti liman no situasaun iha fatin.
“Se iha jornalista uallu iha fatin ida, ema ne’ebé foti liman uluk maka hetan oportunidade husu uluk. Ida seluk foti liman ikus, maka husu ikus,” hateten nia.
Kona-ba lista jornalista ne’ebé tau naran atu husu pergunta, Expedito Dias Ximenes dehan ida ne’e la’ós desizaun SEKOMS nian de’it, maibé tuir protokolu husi Ministériu Negósiu Estranjeiru no Kooperasaun (MNEK) no embaixada ne’ebé maka regula ajenda no prosedimentu diplomátiku sira.
“Protokolu husi MNEK no embaixada maka regula buat sira hanesan ne’e,” Expedito Ximenes hateten.
Advertisement
Maske nune’e, tuir observasaun Hatutan.com nian iha ámbitu konferénsia imprensa konjunta ne’e, Vise-Prezidente asuntu Administrasaun no Finasas TATOLI,I.P, Madalena de J. da C. Pereira Carlos ne’ebé sai hanesan fasilitadora no organiza konferénsia imprensa ne’e, kaer kedas ona lista jornalista na’in-haat ne’ebé atu husu pergunta, katak na’in-rua husi mídia estranjeiru no na’in-rua seluk husi mídia nasionál.
Iha altura konferénsia imprensa konjunta ne’e jornalista nasionál husi RTTL mak hit-liman hodi husu pergunta no oprtunidade ba pergunta segundu nian, asesór SEKOMS nian, Augusto Sarmento “Turky” halo sinál hiit-liman ba Madalena de J. da C. Pereira Carlos, hodi hatudu ba jornalista TATOLI mak atu husu pergunta.
Ba kestaun ne’e, SEKOMS Expedito hateten iha nia kbiit hanesan Sekretáriu Estadu Komunikasaun Sosiál apoiu de’it atu jere no regula kobertura mídia hodi garante prosesu komunikasaun públika la’o ho di’ak no ordenadu.