Polítika

Bankada FRETILIN Preokupa Impaktu Funu Médiu Oriente Mai Timor-Leste

Published

on

Hatutan.com, (09 Marsu  2026), Díli– Parlamentu Nasional liuhosi deklarasaun politiká Bankada FRETILIN iha plenária, Segunda (09/03/2026),  destaka preokupasaun husi impaktu funu médiu oriente mai Timor-Leste.

Funu entre Estadus Unidus Amérika/Izraél no Iraun bele hamosu funu mundiál Datoluk (foto foti hosihttps://international.sindonews.com/)

Bankada FRETILIN fó hanoin ba IX Governu atu estabelese planu emerjénsia no mitigasamun ba menus reserva kombustivél no ai-han iha Timor-Leste relasiona ho  konflitu ne’ebé daudaun ne’e akontese entre   Estadu Unidus Amérika, Izraél no Iraun.

Deputadu José da Cruz liuhusi deklarasaun politiká Bankada FRETILIN hateten, funu iha médiu oriente lori krizé umanidade ba povu sivíl sira, ne’ebé hamate feto no labarik sira barak iha área konflitu, maibé funu ida-ne’e mós lori efeitu boot ba ekonómia global, liuhosi hasa’e folin ba komoditi importante sira, hanesan ai-han, kombustivel, kria volatilidade ida maka’as iha merkadu finanseira no paraliza movimentu bens e servisu hosi rejiaun ida ba rejiaun  seluk.

Daudauk ne’e, konfrotasaun  militár ne’e la akontese de’it ihaáarea terrestre ka aero Iraun no Izraél nian, maibé mós okupa ona ba rota lojistiku iha estreitu Hormuz no oseanu Indiku ne’ebé durante ne’e serve hanesan rota mais movimentada ba ró sira ne’ebé tula bens e servisu  hosi rejiaun ida ba rejiaun  ida seluk.

“Ita hotu hatene katak depois  ataké Izraél no Estadu Unidus nian hasoru Iraun, autoridade Teheran hahú taka movimentu ro tanker nian iha estreitu Hormuz ne’ebé  durante ne’e sai pontu ba movimentasaun  maizumenus 20% hosi nesesidade global ba petroleu no gas nian,” Deputadu José da Cruz hateten.

Advertisement

Rai sira hanesan Timor-Leste ne’ebé nia ekonomia no povu depende maka’as ba iha importasaun bens e servisu hosi rai sira seluk, sei enfrenta problema menus ai-han, menus kombustivel no mós menus sasan nesesidade primaria sira.

Tuir relatóriu merkadoria esternal nian iha 2024, Timor-Leste importa sasan sira ho valor millaun  US$954  no hosi valor ne’e, Timor-Leste  importa kombustívél no produtu  minerál sira ho valor millaun US$198.

Timor-Leste mós importa fós ho valor millaun  US$95 ne’ebé hosi India de’it importa ho valor millaun US$39,5 ne’ebé nia rota distribuisaun  nian sempre atravesa hela Oseanu Indiku, ne’ebé daudauk ne’e sai tiha zona foun ba konfortasaun  militár nian.

FRETILIN  haree katak bainhira zona Oseanu Indiku ne’e kontinua sai área konflitu, maka produtu sira ne’e dalaruma sei labele tama mai Timor-Leste no karik kontinua mai ho dalan seluk, maka, folin fs hosi India ida-ne’e posivelmente sei faan ho folin ida ne’ebé karun liu kompara ho folin sira antes funu iha médiu oriente.

Ba seguransa enerejetika nian, FRETILIN  hakarak alerta ba publiku katak durante ne’e, ita nia reserva energética iha rai laran ne’e besik kontrola hosi kompañia privadu  sira duké kontrola hosi ita nia kompañia estatal hanesan Timor Gap,E.P, tanba IX Governu preferé entrega kompeténsia ida-ne’e ba fali kompañia favoritu ne’ebe besik liu ho lidér politiku balu.

Advertisement

Tuir relatóriu merkadoria external nian katak iha tinan 2024, Timor Leste importa kombustível sira hosi Indonesia, Singapore, Xina no Japaun ne’ebé rai sira ne’e nia refinaria sira depende liu 60% mina matak hosi mediu oriente. Japaun rasik depende besik 90%.

FRETILIN  haree katak polítika subsídiu ba kompañia  sira ne’ebe komesa mosu iha 2023 ne’e finalmente halo bokur de’it kompañia sira duké fó motivasaun ba ita produtu lokal sira atu prodús.  Tanba daudaun ne’e,  hotu-hotu akompañia hela katak funu iha médiu oriente ne’e lahatene to’o bainhira mak bele hotu, tanba Iraun, Izraél no Estadus Unidus Amérika kontinua provoka malu no laiha sinál  atu hapara funu ne’e iha tempu badak nia laran.

Jornalista : Zita Menezes

 

 

Advertisement

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Trending

Exit mobile version