Hatutan.com (15 Abríl 2026), Díli–Membru Parlamentu Nasionál (PN) sira preokupa ho ho desizaun ka despaixu Prokuradór Jerál Repúblika (PGR, sigla portugés), Nelson de Carvalho hodi avoka (foti fila-fali) prosesu inkéritu hotu ba kazu korrupsaun ne’ebé delega ba Komisaun Anti Korrupsaun (CAC-sigla portugés).
Membru PN husi Bankada FRETILIN, Deputadu David Dias Ximenes Mandati, Kuarta (15/04/2026) iha Parlamentu Nasionál hateten, bainhira CAC prezensa iha terenu hodi halo buska bazeia ba norma ruma, maibé hamosu dúvida maka PGR Nelson de Carvalho, foti fila-fali (avoka) prosesu inkéritu sira ne’ebé Ministériu Públiku delega ba CAC.
“Ne’e duni ita labele derepente de’it avoka, serake CAC nia atuasaun sira hamosu a iregularidade tenke iha komunikasaun mas PGR haree katak la tuir ona norma prosesuál sira tenke haré didi’ak,” Deputadu David Dias Ximenes Mandati hateten.
Advertisement
Nia dehan serake avokasasun ne’ebé Prokuradór Jerál Repúblika Nelson de Carvalho halo ne’e tuir regra ka lae? Loos duni katak prosesu saida de’it Ministériu Públiku maka na’in ba asaun penál, maibé Estadu hamosu CAC ne’e mós liu-husi norma ruma, no prezensa Ministériu Públiku mós liu-husi konstitusionál sira ne’e.
Nia dehan, Prokuradór Jerál Repúblika Nelson de Carvalho halo despaixu avokasasun ne’e, tenke ho objetivu, CAC mós tenke levanta hela problema ne’e, bainhira iha iregularidade ruma iha Institusaun.
“Sei laiha iregularidade ruma signifika kazu balu ne’ebé CAC submete ona, maibé Ministériu Públiku hakarak falun,” Deputadu David Mandati deskonfia.
“To’o agora ha’u bele dehan Ministériu Públiku mós seidauk fó informasaun ba ami Bankada FRETILIN, prosesu ne’ebé ami hato’o hotu ba ne’ebá to’o agora, ne’ebé ami la hatene Prokuradór Jerál Repúblika ida agora ne’e nia servisu halo nusa,” nia afirma tan.
Tuir Deputadu David Mandati nia observasaun jerál katak, aktu entre CAC ho PGR ne’e, sei fó impaktu ba prosesu investigasaun ba kazu sira ho natureza korrupsaun, tanba Ministériu Públiku, maka na’in ba asaun penál, maibé la tuun iha ba terrenu hodi halo averiguasaun no investigasaun.
Advertisement
Nia afirma, avokasasun ne’ebé Prokuradór halo ne’e tuir sira la bele, tanba CAC tenke funsiona hodi halo servisu bá averiguasaun no investigasaun halo mós prosesu inkéritu bainhira iha kazu ne’ebé indisius forte bá krime korrupsaun.
Nia rekomenda ba Komisáriu CAC Rui dos Santos Pereira ho Prokuradór Jerál Repúblika Nelson de Carvalho, servisu hamutuk, no artikulu ba malu, nune’e bele lori justisa ne’e la’o ho lolós.
“Ha’u triste uitoan, maibé lolós ne’e sira servisu hamutuk, partilla ba malu ho informasaun atu nune’e prosesu judisiáriu sira ne’e la’o ho di’ak.”
Kona-bá atu taka Institusaun Komisaun Anti Korrupsaun, Deputadu Bankada opozisaun ne’e konsidera ne’e hanesan opiniaun pesoál, tanba atu taka Institusaun ne’ebé Estadu establese ona, la’ós sé maka hakarak taka tiha de’it, maibé tenke hatene katak avoka hotu ba Ministériu Públiku, servisu investigasaun la’o di’ak hotu ka lae?
Prezidente Bankada Parlamentár CNRT, Patrocínio Fernandes hatete, Bankadada CNRT, ninia opiniaun polítika ba asaun Prokuradór Jerál Repúblika Nelson de Carvalho hatún despaisu avoka tiha inkéritu no investigasaun sira CAC, depende ba motivu no razaun saida maka depois Ministériu Públiku avoka.
Advertisement
“Ami rasik mós seidauk haré husi kazu sira ne’ebé Ministériu Públiku delega ba CAC ne’e, ho natureza saida, mais ita mós hatene katak kazu sira ho natureza krime, na’in maka Ministériu Públiku, tanba ne’e Ministériu Públiku maka fó delegasaun kompeténsia ba CAC, para depois CAC bele loke ba prosesu investigasaun,” Deputadu Patrocínio Fernandes hateten.
Nia fundamenta katak iha lei seluk ne’ebé mós, fó kompeténsia bá CAC, nu’udar institusaun Estadu nian atu tau matan ba asuntu korrupsaun, tanba krime hotu-hotu Estadu ka lejisladór sira em fim Korrupsaun ne’e hanesan krime espesífiku ida tanba ne’e Estadu harí institusaun própriu hanesan CAC atu tau matan kombate korrupsaun.
“Mezmu ita hatene krime hotu-hotu na’in maka Ministériu Públiku, maibé Estadu bainhira harí institusaun ida atu atribui servisu sira ne’ebé hodi tau matan ba asuntu nesesáriu sira iha nasaun ne’e, institusaun sira ne’e tenke iha kordenasaun servisu atu bele to’o iha objetividade Estadu nian,” nia dehan.
Nia esplika, Estadu ne’e la hein Institusaun ida-idak atu defende ego setoriál, ida mai dehan ne’e kompeténsia ninian no seluk mós defende nia kompeténsia, tanba lejislador sira laiha intensaun ida-ne’e hodi kria lei fó ba institusaun sira atu hadau malu iha kompeténsia ruma.
Nia dehan, Konstitusaun RDTL mós la hatúr Ministériu Públiku hanesan institusaun ne’ebé iha kompeténsia atu tau matan ba asuntu krime sira ne’e, maibé la’ós intensaun atu hatete katak ema ida-idak atu defende ninia ego setoriál, ego Ministériu no ego instituisaun ninian hodi fó fali prejuizu ba prosesu sira ne’ebé maka Estadu ho povu espeta atu hetan Justisa ho loos husi ida-ne’e,
Advertisement
Nia dehan, atu salva rikusoin Estadu nian no proteje prioridade Estadu nian, Ministériu Públiku ho CAC tenke servisu hamutuk halo sinerjia ida ne’ebé di’ak no kordena malu hodi haré, to’o iha ne’ebé maka bele limita kompeténsia , maibé servisu sira ne’e tenke hetan rezultadu.
“Ita la hein sira ida-idak, atu hatudu dehan katak sé maka halo liu, sé maka halo natón, Estadu ho povu la hein ida-ne’e, Estadu no povu hein sira nia rezultadu servisu atu fó resposta ba espetativa povu nian,” nia dehan.
Deputadu Bankada Governu ne’e sente triste bainhira rona Prokuradór Jerál Repúblika Nelson de Carvalho ho Komisáriu Komisaun Anti Korrupsaun ne’ebé lidera institusaun Estadu nian hamosu dezentendimentu, la servisu hamutuk hodi prevene no kombate korrupsaun.
Parlamentu Nasionál mós seidauk bolu Komisáriu CAC Rui dos Santos Pereira atu husu lolós razaun saida tanba tenke fó justfikasaun lolós ba públiku, atu nune’e povu bele hatene.
Nia subliña, deklarasaun sira ne’ebé espikula iha plenária maibé ne’e la’ós nia fatin, maibé pelu menus bele fó ba iha Komisaun Espesializada hanesan Komisaun A trata asuntu ba lei no konstitusaun, hodi fó razaun ba dezentendimentu ne’e razaun fundamentu saida, atu nune’e lejislador sira bele haré no partisipa atu fó tulun alarga tiha dezentendimentu entre CAC ho PGR.
Advertisement
“Ami hein katak ho kapasidade ne’ebé ke sira iha, agora sira jere hot-hotu sira nia kapasidade, halo nusa maka bele buka, no fó solusaun ba dezentendimentu ne’ebé maka sira iha, hodi tau intensaun di’ak ba servisu ho didi’ak atu bele, fó resposta ba preokupasaun Públiku, ne’ebé ita hein, nu’udar Deputadu ha’u mós triste bainhira rona katak sira iha dezentendimentu, tanba ida-idak defende ninia kompeténsia tuir institusaun, depende ego institusaun, ita triste, maibé ita sei buka hodi hetan lolós ida-idak nia fundamentu ba polémika ida-ne’e,” nia dehan.
Kona-bá aspirasaun atu taka Institusaun CAC, tuir nia katak ema ida nia opiniaun labele reprezenta Públiku tomak, tanba wanhira Estadu ne’e harí CAC ho objetivu ida atu atinji. Tanba ne’e Estadu halo investe maka’as bá iha rekursu umanu, la’ós ema ida rua maka hamrík hodi taka.
Bankada CNRT sei buka atu hadi’a husi parte ne’ebé maka presiza reforsa, tenke hetan klareza didi’ak atu nune’e bele presiza reforsa iha saida.
Tuir Prezidente Bankada Partidu Libertasaun Populár, Maria Anglina Sarmento Lopez katak, bainhira CAC halo aprezentasaun relatóriu ba Parlamentu Nasionál, nia rasik hato’o lamentasaun balun kona-bá prosesu investigasaun sira ne’ebé Ministériu Públiku delega ba CAC atu ajuda MP iha investigasaun.
Advertisement
“Maibé infelizmente Ministériu Públiku liu-husi Prokuradór Jerál Repúblika Nelson de Carvalho halo despaisu ida iha loron 03 Fevereiru 2026, hodi avoka ka dada hotu tiha Kazu sira ne’ebé la’o iha CAC ba iha Ministériu Públiku,”
Nia dehan, bainhira husu pergunta ba Komisáriu Komisaun Anti Korrupsaun Rui dos Santos Pereira, katak razaun saida maka Ministériu Públiku avoka hotu kazu sira ne’e, serake, kualidade CAC halo investigasaun la di’ak? ka razaun polítika balun Ministériu Públiku haré katak kazu balu ne’ebé CAC investiga prejudika pesoál balu ne’ebé agora dau-daun Governa hela íha IX Governu Konstitusionál ne’e nia ukun.
“Maibé Señor Komisáriu hatán dehan, dada hotu tanba, rekursu umanu iha CAC atu halo investigasaun ne’e maka ladún iha ka menus, tanba ne’e maka PGR halo despaisu avoka hotu, maibé ha’u hanoin razaun husi Komisáriu CAC ne’e, ita la bele simu iha lójika tanba Kooperasaun institusionál entre Ministériu Públiku ho CAC ne’e tenke iha,” nia dehan.
Xefe Bankada PLP ne’e afirma, CAC hanesan órgaun polísiál ne’ebé, hatúr iha lei kombate no prevene korrupsaun, tanba ne’e CAC mós iha kompeténsia hodi halo Investigasaun ba kazu sira ne’ebé ho natureza korrupsaun, ne’ebé akontese iha Governasaun ne’ebé de’it.
Nia subliña, aktu korrupsaun ne’e konstitui krime ne’ebé mai husi autoridade públiku sira ne’ebé ezekuta osan mai husi orsamentu Jerál Estadu, katak bainhira iha indísiu forte ba korrupsaun, instituisaun Estadu hanesan CAC iha mós kompeténsia hodi halo investigasaun.
Advertisement
“Tanba lei ida Kona-bá kombate no prevene Korrupsaun ne’e, mós define kona-bá Krime Korrupsaun sira ne’ebé CAC iha duni dever atu halo investigasaun, mezmu ita nia Konstitusaun hatete katak na’in ba asaun penál ne’e maka Ministériu Públiku, katak depois CAC halo investigasaun maka submete ba Ministériu Públiku hodi halo akuzasaun sira hodi ba prosesu julgamentu iha Tribunal,” dehan nia.
Nia afirma, molok atu lori ba Tribunal, Ministériu Públiku ho CAC tenke iha konfiansa institusionál, atu nune’e bele garantia evidénsia sira ne’ebé durante investigadór sira rekolla iha terenu.
“Agora kazu barak mós, CAC delega fila-fali ba Polísia Sientífiku Investigasaun Kriminál, tuir lolós labele, tanba PCIC ne’e la’ós haré ba krime korrupsaun nian, nia bele halo krime ordináriu sira ne’e. Entaun ida-ne’e maka iha ona konflitu institusaun ida-idak ne’ebé maka balu lei fó kompeténsia mais ida dada fila-fali, maibé balu la fó kompeténsia mós halo fali knaar ida-ne’e, nune’e maka mosu konflitu interese tanba laiha kordenasaun institusionál entre instituisaun Judisiáriu sira atu bele oinsá maka kombate korrupsaun iha ita nia rain,” nia dehan.
Nia informa tan katak, dala barak investigasaun ne’ebé CAC, tuir dadus ne’ebé Bankada PLP simu, barak liu investigasaun sira ne’e konsentra liu ba investigasaun polítika, hanesan persegisaun polítika maka barak fali, enves haré ba kazu korrupsaun ne’ebé iha hodi halo investigasaun kedas.
Nia fó ezemplu, ida katak tuir dadus ne’ebé PLP iha, kazu korrupsaun ne’e komete husi Sekretáriu Estadu Kooperativa Arsénio Barros Pereira ho osan montante millaun US$1, maibé depois investigasaun ne’e kuaze alkansa ona 70% ka 90%, maibé Ministériu Públiku, kazu ne’e nia paradeiru la’o oinsá tama duni julgamentu ka lae prepara duni akuzasaun ka lae, Públiku hotu-hotu la rona andamentu kazu ne’e.
Advertisement
“Kazu ida seluk ha’u rasik mak foti iha plenária, ligadu ho abuzu de podér husi Prezidente Autoridade Munisípiu Aileu, ne’ebé halo projetu salaun multi-funsaun iha Aileu, maibé projetu ida-ne’e seidauk konklui, hamosu tan projetu ida, iha projetu ne’e nia leten , maibé projetu foun ne’e atribui ba sé, atribui ba nia oan rasik, kuandu ha’u foti iha plenária liu loron ida ka rua CAC nia adjuntu ida halo ona buska ona no halo inkéritu ba Prezidente Autoridade Munisípiu Aileu, maibé depois kazu ne’e Ministériu Públiku avoka tiha hotu,” informa nia.
Nia subliña, kazu seluk maka , halo rezidénsia ka Edifisiu Planu Nasionál Dezenvolvimentu Suku (PNDS) iha Munisípiu Manatuto, deskonfia komete husi Diretór PNDS Manatuto nian, osan lakon tanba gasta la tuir projetu ne’ebé maka iha, maibé fahe tiha ona PNDS ne’e, entre ho sira.
“Maibé keta halo-bá kazu sira ne’e envolve hotu, Si A ka si B iha Governasaun ida-ne’e, depois para tiha , sira segura tiha,” nia dehan.
Nia mós konta, iha plenária durante ne’e la’o iha Parlamentu Nasionál, Bankada PLP mós enkoraza ba Ministériu Públiku ho CAC hodi loke investigasaun ba kazu sira ne’ebé komete husi VIII Governu konstitusionál nian.
Advertisement
“Tanba ami hakarak hatudu ezemplu katak, ami nia eis-membru Governu sira husi ami nia partidu no partidu ida-ne’ebé maka tama iha koligasaun plataforma bem-instruidu atu koopera ho Justisa, sei la halai lakon hanesan Estrutura sira iha interior ka membru Governu interiór halai lakon hodi subar iha lei indultu nia kotuk, hósi hetan indultu, ami sei la halo ida-ne’e”
Nia dezafia Ministériu Públiku ho CAC koopera malu hodi fó kontinuidade ba kazu hanesan Ró Haksolok, Aviaun ZEEMS, kazu Fundu Covid nian no ba kazu hanesan deskonfia iha Cesta Bázika, atu nune’e ba sé de’it maka kaer ukun kuandu halo desizaun sala tenke asume responsabilidade hodi kopera ho órgaun judisiáriu sira submete ba investigasaun.
Nia dehan, despaixu ne’ebé hatún husi PGR Nelson de Carvalho hodi avoka ka dada hotu kazu inkéritu sira ne’ebé la’o hela iha CAC, ne’e afeta ba atu kombate no prevene Korrupsaun, ne’e signifika Ministériu Públiku liu-husi Prokuradór Jerál, laiha sensibilidade kona-bá ohin loron la’o malorek iha ema hotu nia matan laran.
Pozisaun Bankada PLP, katak se CAC laiha ona podér hodi halo servisu investigasaun ba krime korrupsaun di’ak liu taka, atu nune’e Estadu mós bele halo poupansa ba orsamentu Jerál Estadu.
“Ha’u la sita iha ne’e atu PGR ka CAC no Tribunal, órgaun soberanu sira ne’e ha’u lakohi temi sira naran, maibé ho kualidade hanesan responsável ba Bankada KHUNTO iha uma demokrásia ida-ne’e husu bá entidade Governamentál hotu-hotu, favor boot ida servisu ne’e kumpri de’it ba konstituisaun no mós regras sira ne’ebé vigora ona iha ita nia rai,” Xefe Bankada KHUNTO hateten.
Nia dehan, Komisáriu Komisaun Anti Korrupsaun Rui dos Santos Pereira mós deklara ona iha plenária katak, órgaun polísial hanesan CAC nia servisu ne’e presiza atu ita intervensaun polítika husi Parlamentu Nasionál, tanba Komisáriu CAC ne’e hili husi Parlamentu Nasionál.
Bankada KHUNTO lakohi halo alegasaun oin-oin hodi fó sala ba PGR Nelson de Carvalho ho Komisáriu Komisaun Anti Korrupsaun Rui dos Santos Pereira, tanba figura na’in rua ne’e hatene servisu, sira maka tenke hatudu servisu di’ak atu nune’e lori instituisaun Judisiáriu ne’ebé Estadu ne’e estabelese la’o ho di’ak.
Tuir dokumentu ne’ebé Hatutan.com asesa katak iha loron 03 Fevereiru 2026 Prokuradór-Jerál Repúblika, Nelson de Carvalho, hasai despaixu ida hodi ordena Prokuradór Repúblika hotu-hotu atu avoka prosesu inkéritu sira ne’ebé antes delega ona ba Komisaun Anti-Korrupsaun (CAC).