Opiniaun

Petroleum fund mak ponte ba futuru ka dalan ba dependénsia foun?

Published

on

Hosi : Nelion Ornai Monteiro

Timor-Leste iha ona esperiénsia naruk kona-ba oinsá rekursu petróleo bele muda moris nasaun ida. Nasaun ne’e konsege harii instituisaun estadu, dezenvolve infraestrutura no akumula rekursu finanseiru liu hosi Petroleum Fund. Ita tama ona iha fase ida-ne’ebé diferente. Produsaun petróleo no gás hosi Bayu-Undan remata ona, no tempu atu ita husu perguntas prinsipál kona-ba futuru ekonomia sai urjente liután mak oinsá ita bele uza riqueza ne’ebé atu kria ekonomia ne’ebé bele sustenta jerasaun sira iha futuru?

Pergunta ida-ne’e la’ós deit kona-ba finansas públikas. Ida-ne’e kona-ba modelu dezenvolvimentu ne’ebé ita hakarak harii. Fonte petróleo diminui, ita la bele kontinua depende ba rendimentu hosi rekursu naturál hanesan uluk. Timor-Leste presiza muda hosi ekonomia ne’ebé depende barak ba gastu husi estadu tama ba ekonomia ne’ebé bele produz, kria valor, kria servisu no kompeti iha merkadu.

Advertisement

Banku Mundiál hatudu katak Timor-Leste tama ona iha fase transformasaun ekonomia. Futuru prosperidade presiza depende liután ba empresa produtiva, exportasaun no forsa traballu ne’ebé iha kompeténsia. Ida-ne’e signifika katak desafio prinsipál la’ós deit oinsá atu rai osan, maibé oinsá atu transforma osan ne’e sai kapasidade produtiva.

Iha tinan hirak liu ba, gastu públiku sai parte importante hosi movimentu ekonomia nasional. Infraestrutura, saúde, edukasaun, proteksaun sosial no programa estadu sira presiza rekursu finanseiru. Gastu públiku iha papel importante tebes. Ita presiza halo diferensa entre ekonomia ne’ebé moris tanba gastu estadu no ekonomia ne’ebé moris tanba produsaun husi povu.

Ekonomia ne’ebé depende barak ba gastu estadu bele fó movimentu ba merkadu iha tempu badak. Ekonomia ne’ebé bazeia ba produsaun presiza tempu, investimentu no reforma. Nia bele kria emprego, aumenta produsaun lokal, promove exportasaun, aumenta rendimentu família no hamenus dependénsia ba osan públiku. Objetivu dezenvolvimentu la bele deit atu aumenta osan ne’ebé estadu gasta, maibé atu aumenta valor ekonomiku ne’ebé nasaun bele kria.

Diskusaun kona-ba Orsamentu 2027 la bele limita deit ba pergunta kona-ba osan hira mak ministériu ida-idak sei simu. Pergunta ne’ebé importante liután mak osan ne’e sei transforma sai saida? Sei kria oportunidade servisu hira? Sei aumenta produsaun hira? Sei ajuda agrikultór sira atu hetan merkadu? Sei fasilita peskadór sira atu rai no fa’an sira nia produtu? Sei ajuda empresa lokal sira atu hetan asesu ba finansas? Sei aumenta kapasidade jovem sira atu tama iha merkadu traballu?

Governu hatete katak diversifikasaun ekonomia no kriasaun emprego sei sai prioridade importante ba Orsamentu 2027, ho atensaun ba agrikultura, peska, turizmu, komérsiu, servisu, transformasaun dijitál no dezenvolvimentu kapital umanu. Direksaun ida-ne’e importante. Diversifikasaun ekonomia la bele sai deit liafuan ne’ebé bonito iha dokumentu polítika. Nia presiza haree iha vida moris povu nian loroloron.

Advertisement

Jovem ida remata universidade maibé seidauk hetan servisu, ita presiza husu se edukasaun ne’e liga ho nesesidade merkadu traballu. Agrikultór ida produz ai-fuan maibé la iha merkadu, ita presiza husu kona-ba sistema distribuisaun no asesu ba merkadu. Peskadór ida iha produtu maibé falta infraestrutura konservasaun, ita presiza husu kona-ba investimentu públiku ne’ebé bele aumenta valor hosi produtu. Empreza lokal ida iha ideia no vontade atu dezenvolve maibé hasoru difikuldade asesu ba finansas, ita presiza haree se sistema finanseiru fó oportunidade sufisiente ba setor privadu.

Iha ne’e mak papel estadu sai importante. Estadu la presiza sai ema ne’ebé halo hotu-hotu. Estadu presiza sai reguladór, fasilitadór no investidór iha infraestrutura, edukasaun, saúde, teknolojia no ambiente negósiu. Setor privadu, empreza lokal, koperativa, agrikultór, peskadór no empreendedór jovem presiza iha espasu atu dezenvolve. Ekonomia forte la bele harii hosi estadu mesak; nia presiza partisipasaun hosi sociedade tomak.

Problema emprego mós tenke haree hosi perspetiva ida-ne’e. Kriasaun emprego la bele depende deit ba rekrutamentu iha setor públiku. Estadu bele kria servisu públiku importante, maibé nia kapasidade iha limite. Setor privadu mak presiza sai parte importante hosi prosesu kriasaun emprego sustentável. Ambiente negósiu, asesu ba finansas, seguransa jurídika, infraestrutura no reforma institusionál presiza sai parte hosi estratéjia ekonomia.

Edukasaun mós la bele separa hosi transformasaun ekonomia. Ekonomia ida hakarak buras presiza ema ne’ebé iha koñesimentu no kompeténsia. Universidade importante, maibé ita mós presiza fó atensaun boot liután ba formasaun téknika no vokasionál, kompeténsia dijitál, língua, jestaun, empreendedorizmu no kapasidade prátika. Jovem sira la presiza deit diploma; sira presiza kompeténsia ne’ebé bele uza iha ekonomia real.

Pergunta ida seluk mak kona-ba Petroleum Fund rasik. Osan ne’e la’ós deit osan governu nian ba tempu ohin. Nia mós representa patrimóniu jerasaun sira ne’ebé sei tuir mai. Uza Petroleum Fund presiza haree hosi perspetiva responsabilidade interjerasionál. Pergunta etika ne’ebé simples maibé importante mak, hakarak husik ou rai hela saida ba ita-nia oan no bei-oan sira?

Advertisement

Estrada, ponte, edifísiu no infraestrutura sira importante. Patrimóniu ne’ebé duradouru la limita ba infraestrutura físika. Edukasaun ne’ebé forte, sistema saúde ne’ebé di’ak, instituisaun ne’ebé transparente, setor privadu ne’ebé produtivu, traballadór ne’ebé kompetente no ekonomia ne’ebé bele exporta produtu mós patrimóniu ba jerasaun sira.

IMF nia avaliassaun iha Agostu 2026 fó atensaun ba nesesidade atu uza Petroleum Fund ho prudénsia, atu proteje sustentabilidade fiskál no equidade entre jerasaun. Ida-ne’e importante tanba dependénsia naruk ba Fundu bele sai problema se gastu estadu la akompaña ho aumentu iha kapasidade produtiva nasional. Problema la’ós simplesmente uza ka la uza Petroleum Fund. Pergunta boot liután mak uza ba saida, oinsá atu uza, no rezultadu saida mak ita hetan.

Investimentu públiku ida bele justifika bainhira nia ajuda aumenta produtividade, kria oportunidade ekonomia, fortalece kapital umanu no fasilita dezenvolvimentu setor privadu. Gastu ne’ebé la kria valor ekonomiku ka sosial sustentável bele aumenta dependénsia, maski montante gastu boot. Medida susesu Orsamentu la bele limita ba osan hira mak gasta ka projetu hira mak inaugura. Ita presiza haree mos ba empregu hira mak kria, produsaun hira mak aumenta, exportasaun hira mak cresce, empresa lokal hira mak dezenvolve no kompeténsia hira mak aumenta.

Presiza muda maneira ita haree ba dezenvolvimentu. Dezenvolvimentu la’ós deit kona-ba osan hira mak ita gasta, maibé kona-ba valor hira mak ita kria. La’ós deit estrada kilometru hira mak ita harii, maibé ema hira mak bele uza estrada ne’e atu lori sira-nia produtu ba merkadu. La’ós deit jovem hira mak simu formasaun, maibé jovem hira mak hetan oportunidade atu uza sira-nia koñesimentu iha ekonomia real.

Timor-Leste iha rekursu naturál, rai, tasi, kultura, turizmu no juventude. Rekursu hirak-ne’e sei la sai riqueza sustentável se la iha koñesimentu, instituisaun, infraestrutura, merkadu no polítika públika ne’ebé konsistente. Riqueza verdadeira la’ós deit osan ne’ebé rai iha fundu. Riqueza verdadeira mak kapasidade nasaun atu kria valor maski osan hosi petróleo hotu ona.

Advertisement

Petroleum Fund tenke haree hanesan ponte, la’ós destinasaun. Ponte ida nia funsaun mak lori ita hosi realidade ida ba realidade seluk. Osan hosi petróleo uza atu harii kapital umanu, aumenta produtividade, fortalece setor privadu, dezenvolve infraestrutura produtiva no harii instituisaun ne’ebé responsável, Fundu bele sai ponte ida ba ekonomia pós-petróleo.

Ita uza osan ne’e deit atu sustenta gastu ne’ebé kontinua aumenta sem transforma estrutura ekonomia, ponte ne’e bele sai dalan ida ne’ebé lori ita ba dependénsia foun. Ita bele iha osan barak iha loron ohin, maibé hasoru problema boot bainhira fonte osan ne’e diminui.

Pergunta kona-ba futuru Timor-Leste, tanba ne’e, la’ós deit pergunta ekonomista sira nian ka governu nian. Ida-ne’e pergunta ita hotu nian. Petróleo remata, saida mak sei hela? Se ita konsege uza tempu no rekursu ne’ebé iha atu harii ekonomia produtiva, fortalece kapital umanu, kria emprego no harii instituisaun ne’ebé responsável, entaun Petroleum Fund bele sai ponte ida ba futuru. Se ita uza riqueza ne’e sem transforma kapasidade ekonomia, ita bele husik ba jerasaun sira la’ós patrimóniu, maibé problema.

Futuru Timor-Leste sei la determina deit hosi osan hira mak ita iha. Futuru sei determina hosi oinsá ita uza osan ne’e atu harii kapasidade ita-nia povu. Riqueza hosi petróleo sei remata maibé ita uza riqueza ne’e ho matenek, responsabilidade no vizaun interjerasionál, kapasidade povu bele kontinua moris ba tinan no jerasaun sira ne’ebé sei mai.(**)

 

Advertisement

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Trending

Exit mobile version