Governu hahú konstrui monumentu memoriál Saudozu Sebastião Gomes iha Santa Kruz

 Jornalista: Maria Angelita Sandi Belo

Hatutan.com, ( 02 outubru 2026), Díli– Governu liu husi Ministériu Asuntu Kombatente no Libertasaun Nasionál (MAKLN) hamutuk ho Komité 12 Novembru  (C12N) no família, Sesta (02/10/2026), hatuur fatuk-inan ba konstrusaun monumentu memoriál Saudozu Sebastião Rangel Gomes iha Semitériu Santa Kruz, Díli.

Serimonia hatuur fatuk-inan ba monumentu memoriál Saudozu Sebastião Rangel Gomes iha Semitériu Santa Kruz, Díli, Sesta (2/10/2026). Foto/Maria Angelita Sandi Belo

Ministru Kombatente no Libertasaun Nasionál, Gil Oan Soru, klarifika katak projetu monumentu ka memória 12 Novembru ne’e hala’o ona durante tinan balun. Kompañia ne’ebé responsavel ba projetu ne’e hahú asina kontratu iha tinan 2021 no to’o tinan 2026 ne’e atu remata ona, prosesu konstrusaun ne’e kleur tebes.

Maski prosesu ne’e kleur, MAKLN konsidera katak períodu ne’e fó oportunidade atu halo análize no diskusaun hamutuk ho C12N no família Saudozu Sebastião Gomes, hodi hetan solusaun ne’ebé konsidera apropriadu ba preservasaun no valorizasaun.

“Ami mós agradese ba prosesu ida ne’ebé kleur, tanba ami bele halo análize ida di’ak. Ikus mai, ami hetan solusaun katak muda Saudozu Sebastião Gomes nia restus mortais mai iha oin. Ida ne’e vantajen ida, maibé la signifika katak prosesu hotu ona,” Gil Oan Soru hateten.

Nia hatutan desizaun  muda rate Saudozu Sebastião Gomes ba parte oin husi monumentu ne’e liu husi enkontru ho Prezidente C12N no konsultasaun ho família. Mudansa lokalizasaun ne’e mosu ho konsiderasaun katak família no ema sira ne’ebé halo viajen husi ne’e bele presta omenajen ba Saudozu Sebastião Gomes ho fasil liután.

Governante ne’e mós subliña katak memória Saudozu Sebastião Gomes iha relasaun ho movimentu ne’ebé lori ba akontesimentu 12 Novembru 1991.

Akontesimentu 28 Outubru 1991 iha Motael, ne’ebé envolve jovem sira no movimentu rezisténsia, konsidera nu’udar parte husi konteksu istóriku ne’ebé ikus mai lori ba manifestasaun 12 Novembru iha Semitériu Santa Kruz.

“Eroi ida ne’ebé presiza ita valoriza, ita tenei valoriza. Se la akontese 28 Outubru 1991 iha Motael, dalaruma 12 Novembru mós la akontese. Akontesimentu sira ne’e provoka joven sira halo asaun tanba haree ita nia maluk ida ne’ebé ko’alia kona-bá ukun an monu,”  nia dehan.

Mudansa restus mortais Saudozu Sebastião Gomes ba parte oin husi monumentu ne’e nu’udar parte ida husi esforsu atu prezerva no memoriza nia kontribuisaun ba istória Timor-Leste.

Iha okaziaun ne’e, MAKLN mós apela ba povu Timor-Leste, liu-liu inan-aman sira, atu kontinua konta no transmite istória ba jerasaun foun.

“Husu ba inan-aman sira atu labele husik istória família no istória nasaun lakon, maibé tenki hato’o istória ne’ebé loos ba oan sira. Ho nune’e, jerasaun foun bele komprende no hakerek kontinuidade istória Timor-Leste, no kontinua konserva memória istóriku ba jerasaun sira tuir mai,” Gil Oan Soru hateten.

Prezidente C12N, Grigorio Saldanha hatete, antes ne’e ko’alia ho ministru ne’e verbal de’it, maibé to’o iha halo akordu eskritu hodi fó konfiansa ba iha C12N hodi organiza mudansa ne’e translasaun restus mortais Saudozu Sebastião Gomes ba fatin ne’ebé dignu liu.

“Muda ne’e importante tanba nia tenki hamrik iha oin, ita sempre ko’alia tanba saida mak aswain ne’ebé naran bo’ot iha fali kotuk? Realmente dau-daun ne’e bainaka no ita rasik mós atu ba vizita dala ruma ita la bá tanba dalan no do’ok, entaun ita ba tau de’it iha krus bo’ot, ha’u hanoin muda mai iha oin ne’e la sala ida, di’ak liután hodi fó onra no dignidade ba ita nia saudozu tanba iha momentu ne’eba ita hotu preokupadu até ita prontu atu mate tanba de’it hadomi Sebastião,” Grigorio Saldanha hateten.

Sebastião mate tanba Timor-Leste, tanba ida ne’e mak interese bo’ot liu, valór bo’ot liu Sebastião asumi, tanba ne’e mak valór Sebastião ne’e labele husik de’it, tempu ne’e lao ema bele haluha tiha tanba do’ok no izolamentu.

Saudozu Sebatião Rangel Gomes mate iha kalan 28 Outubru 1991 iha Igreja Motael. Nia nu’udar joven aswa’in no erói nasionál ida ne’ebé fó nia moris ba luta ukun rasik-an Timor-Leste nian.

Iha biban ne’e Diretór Kompañia SG Lda, Tiago Guterres hatete, kona-bá durasaun projetu menumentu Saudozu Sebastião Rangel Gomes nian nia durasaun fulan-tolu (Outubru-Dezebmru 2026).

Ekipa konsidera katak durasaun fulan tolu ne’e sufisiente atu prepara no finaliza servisu ne’e atu bele entrega tuir tempu ne’ebé determina ho orsamentu ba obra ne’ebé ho montante US$93.524.23. (*)