Nasionál

Filme dokumentáriu rezisténsia 1975-1999 hatudu importánsia prezerva memória rezisténsia ba jerasaun foun

Published

on

Jornalista: Maria Angelita Sandi Belo

Hatutan.com, (03 outubru 2026), Díli — Primeiru-Ministru (PM), Kay Rala Xanana Gusmão, afirma katak prezervasaun memória istórika luta libertasaun nasionál Timor-Leste nian iha importánsia boot atu jerasaun foun komprende sakrifísiu no sofrimentu ne’ebé povu enfrenta durante tinan 24, hosi 1975 to’o 1999.

Lansamentu filme dokumentáriu rezisténsia 1975-1999 iha Museu Rezisténsia Timorense, IP (AMRT), Sábadu (3/9/2026). Foto/espesiál

PM Xanana hato’o deklarasaun ne’e iha sesaun aprezentasaun filme dokumentáriu “Rezisténsia 1975–1999”, ne’ebé hala’o iha Arquivo no Museu Rezisténsia Timorense, IP (AMRT),  Díli, Sábadu (3/10/2026).

Filme dokumentáriu rezisténsia 1975-1999 ne’e presiza tinan rua atu prodús hodi dokumenta istória luta no rezisténsia povu Timor-Leste nian.

Advertisement

Xanana Gusmão iha nia diskursu abertura filme ne’e  esplika katak ideia atu prodús filme ne’e mai husi konversa entre Prezidente Repúblika, José Ramos-Horta, no Ian Martin, reprezentante Espesiál Sekretáriu-Jerál Nasoins Unidas bá Konsulta Popular 1999 no Xefe Misaun UNAMET, kona-bá importánsia atu konta istória luta ne’ebé lori Timor-Leste bá independénsia. Projetu ne’e hetan apoiu hosi Prezidente Repúblika no produsaun hosi Ian White.

PM Xanana haktuir filme ne’e hatudu sofrimentu, sakrifísiu no korajen povu Timor-Leste nian durante okupasaun, inklui família sira ne’ebé namkari, sofre hamlaha, ta’uk no lakon esperansa, maibé kontinua mantein mehi atu hetan liberdade.

“Luta libertasaun la’ós de’it istória lideransa rezisténsia, maibé istória povu tomak nian, tanba família no aldeia ida-idak iha sira-nia memória no esperiénsia rasik. Maski filme ida-ne’e la konsege dokumenta sakrifísiu ema hotu-hotu, Timor-Leste labele haluha mártir no ema sira ne’ebé sakrifika sira-nia moris bá independénsia,” PM Xanana hateten hanesan sita iha komunikadu imprensa husi gabinete média Primeiru-Ministru nian.

Xefe Governu mós enfatiza katak independénsia la’ós rohan hosi responsabilidade, maibé hahú hosi knaar atu harii Estadu forte, reziliente no demokrátiku, no konstrui sosiedade ne’ebé bele tau-matan bá nia povu. Nia mós defende rekonsiliasaun ne’ebé bazeia bá lia-loos, komprensaun no respeitu malu, inklui ho Indonézia, atu evita jerasaun tuirmai kontinua hodi ódiu no hirus.

Xanana Gusmão apela bá juventude, husu atu komprende no valoriza sakrifísiu jerasaun uluk nian, tanba liberdade no estabilidade ne’ebé sira goza ohin mai hosi luta naruk no sakrifísiu ema barak ne’ebé la hetan oportunidade atu haree Timor-Leste independente.

Advertisement

Iha biban ne’e Diretór Ezekutivu Arquivo no Museu Rezisténsia Timorense, IP (AMRT), Jorge Alves “We Moris”, afirma katak dokumentáriu ne’e mosu hosi parseria institusionál entre AMRT no Gabinete Primeiru-Ministru, nu’udár kompromisu hamutuk atu prezerva, proteje no transmite memória rezisténsia bá jerasaun sira tuirmai.

We Moris salienta katak prezervasaun memória la’ós opsaun, maibé devér Estadu, instituisaun no jerasaun foun sira nian, tanba testemuñu, dokumentu, fotografia, objetu no fatin istóriku barak presiza protesaun atu la lakon iha futuru.

“Rezisténsia Timorense la’ós harii de’it hosi lideransa ne’ebé hakerek iha livru istória, maibé mós hosi ema rihun bá rihun mane no feto, kombatente, membru frente klandestina no diplomátika, estudante, família no komunidade sira ne’ebé fó apoiu, hahán, protesaun, informasaun no esperansa,” nia hateten.

Tanba ne’e, apela bá juventude atu kontinua aprende istória Timor-Leste, buka koñesimentu, estuda no iha korajen atu harii futuru ho responsabilidade, tanba liberdade ne’ebé sira goza ohin iha folin ne’ebé jerasaun uluk selu ho sofrimentu no sakrifísiu.

Diretór Produsaun Filme, Ian White, hato’o katak filme dokumentáriu ne’e la’ós de’it obra cinematográfika, maibé dokumentu istóriku ne’ebé konta luta no korajen povu Timor-Leste liuhosi imajen, testemuñu no memória husi ema, família no komunidade sira.

Advertisement

Ian White hein katak filme ne’e bele sai instrumentu edukasaun ba juventude no promove istória Timor-Leste ba públiku internasionál, hodi hametin dame, unidade, rekonsiliasaun no respeitu ba dignidade umana.

Reprezentante Espesiál Sekretáriu-Jerál Nasoins Unidas bá Konsulta Populár 1999 no Xefe Misaun UNAMET, Ian Martin, iha nia parte, rekoñese korajen no reziliénsia povu Timor-Leste nian iha luta bá autodeterminasaun no prosesu harii fali nasaun hafoin Konsulta Popular 1999.

Ian Martin enfatiza katak filme ne’e iha importánsia atu prezerva memória istórika, transmite esperiénsia ba jerasaun foun no fó-hatene ba komunidade internasionál kona-ba luta no direitu povu Timor-Leste nian.

Tanba ne’e nia mós apela bá juventude atu proteje demokrasia, promove dame, justisa, rekonsiliasaun no respeitu ba direitu umanu.

Filme dokumentáriu “Rezisténsia 1975–1999” sai hanesan meiu ida atu prezerva memória luta libertasaun nasionál, valoriza sakrifísiu povu Timor-Leste nian no transmite istória bá jerasaun sira tuirmai.

Advertisement

Liu husi Dili International Film Festival (DIFF) 2026 lansa no aprezenta ona bá públiku filme ne’e iha Platinum Cineplex, Timor Plaza, Dili, iha tersa, 29 Setembru 2026, ne’ebé asiste direta hosi Primeiru-Ministru (PM), Kay Rala Xanana Gusmão, hamutuk ho reprezentante instituisaun Estadu, veteranu luta libertasaun nasionál, konvidadu no entidade relevante sira seluk.

Filme ne’e mós sei kontinua ho sesaun aprezentasaun iha sidade sira seluk iha Timor-Leste durante tinan 2026 no 2027, molok aprezenta ba públiku internasionál. (*)

 

Advertisement

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Trending

Exit mobile version