Hatutan.com, (21 Outubru 2026), Díli —Timor-Leste ho Ausatrália kontinua hametin kooperasaun iha área defeza no seguransa, liu husi asina kuadru kooperasaun defeza husi Primeiru-Ministru (PM), Xanana Gusmão ho Vise-Primeiru-Ministru nu’udár Ministru Defeza Austrália, Richard Marles MP, Kuarta (21/10/2026).
Advertisement
PM Xanana Gusmão ho Vise-Primeiru-Ministru nu’udár Ministru Defeza Austrália, Richard Marles MP asina kuadru Kooperasaun iha área defeca no seguransa, Kuarta (21/10/2026). Foto/Mídia GPM
Iha ámbitu ne’e, PM Xanana Gusmão hato’o apresiasaun bá Governu Austrália tanba amizade, apoiu no kooperasaun ne’ebé kontinua fó bá Timor-Leste, inklui iha área defeza, seguransa, dezenvolvimentu ekonómiku no integrasaun rejionál.
Xanana konsidera Austrália nu’udár parseiru importante bá dezenvolvimentu Timor-Leste nian no subliña katak vizita Primeiru-Ministru Austrália, Anthony Albanese, iha Janeiru tinan ida-ne’e, estabelese baze bá “Parseiru Foun bá Era Foun” entre nasaun rua.
Iha komunikadu imprensa ne’ebé Hatutan.com asesa revela katak kuadru kooperasaun defeza ne’e sei sai baze atu hametin kooperasaun iha treinamentu no edukasaun militár, dezenvolvimentu kapasidade defeza, ezersísiu konjuntu, seguransa marítima, asisténsia umanitária no resposta bá dezastre.
Hato’o mós apresiasaun bá apoiu Austrália nian bá dezenvolvimentu Força Defeza Timor-Leste (F-FDTL), liuliu iha área treinamentu, edukasaun no asisténsia téknika.
Iha área seguransa marítima, PM Xanana enfatiza katak kooperasaun ho Austrália importante tebes bá Timor-Leste, tanba peska ilegál kontinua sai dezafiu ne’ebé hamenus rekursu no rendimentu nasaun nian.
Iha área seguransa interna, PM Xanana simu ho di’ak apoiu adisionál Austrália nian bá Polísia Investigasaun Kriminál Sientífika (PCIC), siberseguransa no dezenvolvimentu kapasidade Polísia Nasionál Timor-Leste (PNTL).
Advertisement
Austrália konkorda mós atu oferese ró patrulla foun tolu bá PNTL, hamutuk ho treinamentu espesializadu bá Unidade Marítima PNTL. Apoiu ne’e sei ajuda hametin kapasidade atu aplika lei iha tasi, hala’o operasaun buka no salva ema, no responde bá krime transnasionál.
Aleinde ne’e, Xanana Gusmão apresia kompromisu Austrália nian atu hadi’a sentru operasaun PNTL nian iha nível nasionál no distritál, no aumenta apoiu bá preparasaun no resposta bá dezastre. Inisiativa sira ne’e sei ajuda hametin kapasidade instituisaun nasionál sira atu responde bá situasaun emerjénsia.
PM Xanana reforsa katak formasaun no kapasitasaun militár la’ós atu prepara forsa sira bá funu, maibé atu serve nasaun no povu, liuliu iha situasaun dezastre naturál no iha esforsu atu proteje rekursu marítimu hosi peska ilegál.
Iha Programa Mobilidade Traballadór Pasífiku–Austrália (PALM), Xanana Gusmão subliña importánsia programa ne’e bá sidadaun Timoroan atu hetan oportunidade servisu iha Austrália, hetan rendimentu atu sustenta família, no dezenvolve abilidade no esperiénsia profisionál.
Agradese mós bá apoiu Austrália nian bá adezaun Timor-Leste bá ASEAN no integrasaun iha komunidade rejionál. Nune’e, subliña katak Timor-Leste hahú ona preparasaun atu asume Prezidénsia ASEAN iha 2029, no sei kontinua presiza kooperasaun no apoiu Austrália nian, inklui iha preparasaun organizasionál no seguransa.
Advertisement
Iha parte ikus, PM Xanana hato’o agradese bá Vise-Primeiru-Ministru Richard Marles tanba nia vizita bá Timor-Leste no reafirma apresiasaun bá amizade no apoiu kontinua hosi Governu Austrália.
Vise-Primeiru-Ministru no Ministru Defeza Austrália nian, Richard Marles konsidera onra boot bá nia atu asina Kuadru Kooperasaun Defeza entre Austrália ho Timor-Leste.
Marles subliña katak Austrália mak parseiru importante iha área seguransa bá Timor-Leste, no nasaun rua iha istória naruk kona-bá kooperasaun defeza.
Kuadru kooperasaun ne’e sei sai baze bá koordenasaun defeza, treinamentu no edukasaun, no liuliu bá hala’o ezersísiu defeza hamutuk.
Refere mós bá ezersísiu defeza Harri Umeruk, ne’ebé involve membru pesoál Austrália nian no F-FDTL atu servisu hamutuk. Marles konsidera kuadru foun ne’e sei fasilita involvimentu no kooperasaun defeza ne’ebé kle’an liután entre nasaun rua.
Advertisement
Aleinde asina kuadru kooperasaun, Austrália ho Timor-Leste anunsia pakote apoiu ho montante dólar australianu millaun 62 bá períodu tinan lima, nu’udár parte hosi parseiru ne’ebé Primeiru-Ministru nasaun rua asina iha Janeiru tinan ida-ne’e.
“Pakote apoiu ne’e sei fó prioridade bá hasa’e kapasidade Timor-Leste nian iha área siberseguransa, hametin kapasidade marítima PNTL, no dezenvolve kapasidade investigasaun forénsika dijitál atu ajuda Polísia kombate krime siberétiku,” Marles hateten.
Austrália sei fó mós apoiu bá preparasaun no jestaun dezastre, atu hametin kapasidade Timor-Leste nian atu responde bá emerjénsia.
Marles konsidera parseiru ne’ebé Primeiru-Ministru rua asina iha inísiu tinan ida-ne’e nu’udár marku importante ida iha relasaun bilaterál. Anúnsiu apoiu foun sira ne’e fó kontéudu konkretu bá parseiru ne’e no hametin liután implementasaun kompromisu entre nasaun rua.
Enfatiza katak, Timor-Leste iha importánsia boot tebes bá Austrália, nu’udár nasaun viziñu ne’ebé iha istória, interese no futuru komún.
Advertisement
Marles mós hato’o afetu no apresiasaun Austrália nian bá Timor-Leste no bá PM Xanana Gusmão, no dehan katak asina Kuadru Kooperasaun Defeza ne’e mak pasu importante ida atu lori relasaun entre nasaun rua bá nível kooperasaun ne’ebé aas liután. (*)