Hatutan.com, (24 Outubru 2026), Lautem-Primeiru-Ministru (PM), Kay Rala Xanana Gusmão, afirma katak Timor-Leste ho Indonézia tenke kontinua sai ezemplu bá mundu iha promosaun dame, diálogu, solidariedade no kooperasaun, liuhosi rekonsiliasaun kulturál no hametin relasaun maun-alin entre povu rua.
PM Xanana konvida labarik Lautem oan sira halo abertura ba Festival Fronteira 2026 iha Suku Com, Lautem, Sesta (23/10/2026). Foto/Mídia GPM
PM Xanana kontente tebes ho realizasaun festivál ne’e, tanba sai oportunidade atu hakmetin, hakle’an, haforsa no halu’an liután rekonsiliasaun kulturál entre Timor-Leste ho Indonézia.
Advertisement
“Agora, mundu rahun tiha ona. Tanba ne’e, ita presiza aprende hosi istória no tradisaun, ne’ebé jerasaun foun sira labele haluha, liu-liu kona-bá ita-nia abut no hun,” dehan Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão, iha festivál Lautém, Sesta, (23/10/2026).
Nia Subliña, povu Timor-Leste ho Indonézia iha abut, istória no relasaun kulturál ne’ebé besik malu. Tanba ne’e, dezafiu bo’ot iha mundu ohin loron mak oinsá atu garante katak dezenvolvimentu teknolojia la halo jerasaun foun sira haluha sira-nia istória, kultura no identidade.
“Ho festivál ida-ne’e, ha’u hakarak ita aprende buat ruma hosi ita-nia istória no kultura, hodi hatudu bá mundu katak ita bele sai ezemplu,” Xanana Gusmão dehan.
Relasaun entre komunidade sira iha área fronteira la’ós de’it relasaun entre nasaun rua, maibé mós relasaun família ne’ebé eziste kleur ona. Bainhira família ida hosi Timor-Leste hasoru-malu ho família ida hosi Atambua ka Kupang, sira la’ós ema estranjeiru bá malu, maibé hanesan família ida.
“Tanba ne’e, ita hotu mak maun ho alin. Bá maluk sira iha Maluku Barat Daya, Kisar, Alor no Ataúro, ita mak viziñu no família ida de’it, ita mak maun-alin rasik,” Primeiru Ministru afirma.
Advertisement
Iha okaziaun ne’e, PM Xanana mós hato’o preokupasaun kona-bá situasaun mundu ohin loron, ne’ebé oportunidade bá diálogu sai menus, enkuantu ema balun buka atu manán mesak no la hakarak rekoñese ema seluk nia kapasidade.
Refere mós bá konflitu ne’ebé kontinua iha Médiu Oriente no preokupasaun kona-bá nasaun ho kbi’it militár bo’ot ne’ebé buka domina nasaun seluk, enkuantu prinsípiu sira iha Lei Internasionál la hetan respeitu.
Nia dehan, Timor-Leste, nu’udár membru foun ASEAN, sei kontinua defende dame, diálogu, simu malu, respeitu malu no solidariedade entre nasaun sira.
Refere mós bá manifestasaun sira iha Europa, ne’ebé nia liga ho konsekuénsia hosi konflitu iha Médiu Oriente, nu’udár indikasaun kona-bá preokupasaun ne’ebé konflitu sira lori ba komunidade internasionál.
Tanba ne’e PM Xanana hato’o esperansa katak, iha futuru, Festivál Fronteira la’ós de’it realiza iha Timor-Leste ka iha área fronteira entre nasaun rua, maibé bele mós hala’o iha fatin seluk, inklui Kupang, NTT, Indonézia.
Advertisement
“Husu bá Komisaun Organizadora atu bele halo diskusaun kle’an kona-bá ida-ne’e, bele mós realiza iha Kupang, NTT,” PM Xanana sujere.
Nia Enfatiza, festivál ne’e la’ós de’it eventu kulturál, maibé mós símbolu hosi kompromisu no esforsu konjuntu entre nasaun rua atu hametin relasaun istórika, solidariedade no komprensaun bá malu.
“Ida-ne’e hanesan luta ida ne’ebé nasaun rua hari’i hamutuk. Ita tenke lori to’o rohan, hodi kontinua hatudu bá mundu katak ita bele,” Xanana Gusmão dehan.
Nia apela ba partisipante no komunidade sira atu la hare’e serimónia ne’e nu’udár eventu ki’ik, maibé atu komprende ninia signifikadu bo’ot ba nasaun rua no bá mundu tomak.
Tuir Xanana, mundu presiza dame, harmonia, komprensaun bá malu, kooperasaun, koordenasaun no diálogu, la’ós de’it entre nasaun ho nasaun, maibé mós entre povu ho povu.
Advertisement
Iha fatin hanesan Prezidente Autoridade Munisípiu Lautém, Mélio de Jesus, hato’o sentimentu kontente tanba simu delegasaun Timor-Leste ho Indonézia iha Festivál Fronteira 2026, ne’ebé hala’o iha munisípiu ne’e.
Mélio de Jesus konsidera festivál ne’e importante tebes atu hametin no restaura relasaun kulturál entre komunidade sira iha área fronteira, ne’ebé iha ona relasaun desde tempu uluk.
“Importante tebes atu promove diálogu, valoriza istória, hametin solidariedade no kooperasaun entre povu sira iha nasaun rua,” Mélio de Jesus hatete.
Diretór Sentru Nasionál Chega (CNC sigla português), Hugo Fernandes, lori Komisaun Organizadora nia naran, hato’o mós boas-vindas bá partisipante sira no manifesta sentimentu kontenti bá prezensa delegasaun sira.
Hugo Fernandes esplika, Festivál Fronteira iha objetivu atu serve povu sira, la’ós de’it atu marka distánsia jeopolítika entre nasaun rua, maibé mós atu hametin relasaun kulturál, espirituál no sosiál iha moris loron-loron.
Advertisement
Tuir Komisaun Organizadora, festivál ne’e la’ós de’it ba labarik, katuas no ferik sira ne’ebé hela iha área fronteira, maibé atu hametin relasaun entre povu sira no aumenta koñesimentu kona-bá kultura no prátika moris loron-loron hosi komunidade sira iha nasaun rua.
Iha loron primeiru, programa festivál nian fó atensaun bá ekonomia azúl, liuhosi sesaun ne’ebé Gabinete Fronteira Terrestre no Marítima promove, nu’udár opsaun polítika ida atu ajuda Timor-Leste sustenta dezenvolvimentu no moris povu nian hosi jerasaun bá jerasaun.
Iha loron daruak, hala’o diálogu kona-bá kultura, no iha loron datoluk fó atensaun bá signifikadu no kontéudu hosi rekonsiliasaun.
Festivál Fronteira 2026 hala’o ho tema “Interkâmbiu Kulturál bá Hametin Rekonsiliasaun” no subtema “Ha’u Nia Rai – Ha’u Nia Tasi – Ha’u Nia Kultura”.
Festivál ne’e iha objetivu atu hametin amizade, interkâmbiu kulturál no rekonsiliasaun entre komunidade fronteira Timor-Leste ho Indonézia.
Advertisement
Programa festivál ne’e inklui aprezentasaun arte no dansa tradisionál, expozisaun produtu lokál no atividade kona-bá ekonomia azúl, peska sustentável, ekoturízmu no konservasaun rekursu tasi nian.
Partisipante sira mai hosi komunidade no delegasaun Timor-Leste ho Indonézia, inklui reprezentante sira hosi provínsia Nusa Tenggara Timur (NTT), hanesan Kabupaten Belu, Kabupaten Timor Tengah Utara (TTU) no Kabupaten Kupang.
Entre grupu kulturál ne’ebé partisipa mak Sanggar Sandalwood, ne’ebé reprezenta kultura hosi TTU. Delegasaun sira seluk inklui reprezentante hosi Maluku Barat Daya no Kalimantan, Indonézia, ho komunidade hosi illa Kisar no Wetar.
Organizasaun festivál ne’e involve Centro Nacional Chega! (CNC), Sekretaria Estadu Arte no Kultura (SEAK), Ministériu Administrasaun Estatál (MAE), Gabinete Fronteira Terrestre no Marítima no Autoridade Munisipál Lautém.
Festivál Fronteira 2026 hala’o hosi 23 to’o 25 Outubru, iha Suku Com, Postu Administrativu Lautém, Munisípiu Lautém.