Opiniaun

PILAR AZUL NE’EBÉ ITA HALUHA TIHA IHA TASI OE-CUSSE: VIZAUN OSEANOGRÁFIKA NO EKOLÓJIKA

Published

on

Husi: Alberto do Rosario Quefi Bere

Programa Estudu: Siénsia Mariña iha Universidade Jenderal Soedirman

 INTRODUSAUN

Advertisement

Região Administrativa Especial de Oe-cusse Ambeno nu’udar região ida ne’ebé iha zona rai-maran no mos iha zona tasi. Maibé, dalabarak ita sempre ko’alia deit mak kestaun rai-maran nian: konstrusaun boot to’o ikus la utiliza ho di’ak, seluk ne’ebé la konsege finaliza, hakdasak desde 2015 to’o agora. Nunka iha planu konkretu kona-ba zona tasi ne’ebé iha, afinal dados husi Barreto (2015) hatudu katak rejiaun ida ne’e iha liña kosteira (garis pantai) kuaze kilómetru 62 husi total kilómetru 747 ne’ebé Timor Leste iha, no lokaliza iha parte sul husi Sentru Triángulu Ahu-ruin Mundu nian. Bazeia ba dadus ne’ebé Barreto aprezenta, ita bele halo estimasaun katak RAEOA iha zona tasi ho medida ±1376 km2 (liu zona terestre dala rua).

RAEOA iha ona dadus sientífiku balun kona-ba nia tasi, husi Barreto (2015), NOAA Pacific Islands Fisheries Science Center (2017) no Amado & Rodrigues (2021). Maske mínimu, maibé tuir lolós iha netik ona baze esensial atu bele proteze ita nia tasi liu husi planu konservasaun. Kona ba planu atu dezenvolve, ida ne’e presiza duni dadus sientífiku foun ka revizaun hodi atualiza dadus. Tamba ne’e mak ha’u hakerek artigu ida ne’e, hodi sai nudar motivasaun atu ita bele prepara dadus sientífiku foun ka atualiza dadus kona ba ita nia tasi. Basá, la’os ita nia tasi mak la iha poténsia, maibé tamba poténsia ne’e seidauk iha evidénsi sientífiku foun.

KONTEÚDU

Atu ita bele komprende kona ba pétensi iha tasi Oe-cusse kompletamente, ha’u hakarak dezenvolve eskrita ida ne’e bazeia ba estrutura simples ne’ebé iha ligasaun de forma causal ka iha influensia ba malu: Kondisaun Oseanográfika (temperatura, korente ka arus, klareza bé nian ka kejernihan air, nst.), ne’ebé mak determina Kondisaun Ekolójika (ahu-ruin, duut tasi, ikan, lenuk, baleia, nst.). Kondisaun rua ne’e mak sai nu’udar determinante prinsipal ba Poténsia Ekonomia Azul (peska no turizmu). Signifika, oseanografia mak sai nu’udar sasukat natural. Karik nia kondisaun la di’ak, automatikamente sei fo impaktu negativu ba kondisaun ekolójika inklui poténsia ekonomia azul mos sei lakon.

  1. Kondisaun Oseanográfika: razaun kona ba tansa mak tasi refere fértil

Oe-cusse iha kondisaun oseanográfika ne’ebé ideal ba ahu-ruin. Dadus husi Barreto (2015) regista valor médiu kona ba parámetru oseanografia nian hanesan tuir mai ne’e: temperatura 27°C, salinidade 35,2 por mil (‰), potencial de hidrogênio (pH) 8,0, oxigénio dissolvido (OD) 7,35 mg/l, clareza ka kejernihan 6,6 m, no turbidez ka kekeruhan iha deit 0,37 NTU. Valor husi parámetru hirak ne’e hatudu katak, tasi refere fértil tebes ka iha kondisaun ne’ebé di’ak atu ahu-ruin tropikal bele moris no buras. Tuir mai iha fatór prinsipal rua ne’ebé mak sai nudar baze ba potensia ekonomia azul:

Primeiru, Arus Lintas Indonesia ne’ebé baibain hanaran Arlindo. Geografikamente, Oe-cusse nia pozisaun iha Estreitu ka Selat Ombai nia oin, nu’udar odamatan prinsipal ba Arlindo ne’ebé sempre lori nutrisaun husi Oseanu Pasífiku ba Índiku. Husi nutrisaun hirak ne’e hamosu plánkton ne’ebé sai nu’udar baze cadeia alimentar ka sirkulasaun ai-han ba ikan, animal tasi sira seluk, inklui ahu-ruin. Tamba, ahu-ruin ne’e rasik nu’udar animal, la’os du’ut, ai ka fatuk.

Advertisement

Segundu, iha linguajen oseanográfika Indonesia nian hanaran Batimetri Curam. Katak, tasi nia klean ne’e la dook maibé besik hela tasi-ibun. Dadus husi NOAA WorldView-2 hatudu katak tasi Oe-cusse la hanesan ho tasi iha fatin seluk. Besik hela tasi-ibun hetan ona klean mais ou menus metru 6 to’o 10 (fatin ne’ebé ahu-ruin bele moris), no ba tan oin uitoan bele to’o ona metru 100 resin (fatin ne’ebé baleia bele halo migrasaun). Husi kondisaun rua ne’e hatudu katak tasi Oe-cusse iha poténsia turístika importante rua: Diving (luku) no whale watching (observa baleia).

  1. Kondisaun Ekolójika: saida mak akonstese iha kondisaun oseanográfika ne’ebé ideal?

Bainhira iha kondisaun oseanográfika ne’ebé ideal, automatikamente kondisaun ekolójika mos di’ak no garante ekonomia azul.

Dadus ekolójika kona-ba tasi Oe-cusse ita hetan husi Barreto (2015) iha Universitas Brawijaya. Nia uza téknika peskija manta tow ho line intercept transect (LIT) ho distánsia  metru 100 iha estasaun neen (6). Resultadu husi nia peskija ne’e hatudu katak eziste ahu-ruin moris ne’ebé ho kuantidade aas iha Mahata ho pursentu 70, no tun liu iha Naktuka-Citrana ho pursentu 24. Em geral, kondisaun ida ne’e tama iha kategoria “Di’ak”, bazeia ba interpretasaun husi peskizador australianu English et al. (1997).

Ekolojikamente benefisiu husi ahu-ruin ne’e saida? James W. Nybakken, Biólogu mariñu koñesidu ida husi Amérika haktuir katak, ahu-ruin nu’udar ekosistema ida ne’ebé iha produtividade primária ne’ebé aas, no funsiona nu’udar spawning ground (fatin atu tolun ka halo reprodusaun) no nursery ground (fatin hakiak/moris) ba biota marinha ka buat moris oi-oin ne’ebé mak moris iha tasi. Timor-Leste iha ekosistema ida ne’e, bazeia ba relatório husi NOAA (PIFSC, 2017) hatudu evidénsia katak tasi iha parte norte, inklui Oe-cusse, suporta tebes diversidade ne’ebé aas ba ikan ahu-ruin. Signifika, ekolojikamente kondisaun ahu-ruin iha fatin refere di’ak.

  1. Paradoksu: Pilar Azul ne’ebé ita haluha tiha

Iha inísiu konteúdu, ita hatene ona kondisaun rua ne’ebé mak sai nu’udar pontu determinante ba poténsia ekonomia azul, ne’e mak kondisaun oseanográfika no ekolójika. Husi ponto de vista oseanográfika, tasi Oe-cusse naturalmente nia valor turbidez ka kekeruhan iha deit 0,37 NTU. Ne’e kondisaun ne’ebé ideal atu ahu-ruin bele moris no buras. Entaun, problema la’os iha tasi maibé iha realidade umana no terestre. Ne’e mak ha’u hakerek iha títulu ho liafuan ITA HALUHA TIHA, ka ho liafuan seluk karik bele dehan ITA LA FO IMPORTÁNSIA. Problema ne’e nia sekuénsia lójika mak hanesan tuir mai ne’e: eksplorasaun ne’ebé makas ba natureza iha rai-maran, kria posibilidade boot ba erosaun iha tempu udan, hamosu sedimentu tun makas ba tasi liu husi mota, fo impaktu ba tasi-ben (valor turbidez ka kekeruhan sa’e), hamenus penetrasaun naroman husi loro-matan, nune’e zooxanthellae la konsege halo fotosinteze no sai kauza prinsipal ba ahu-ruin bele mate. Tamba, biologikamente ahu-ruin simu alimentasaun kuaze pursentu 90 husi zooxanthellae (Nybakken, 1988).

Impaktu ida ne’e seidauk to’o rohan, maibe sei akotese Domino Effect. Tamba, bainhira ahu-ruin mate ka la di’ak ona, ne’e signifika biota mariña (seres vivos iha tasi) husi espésie oioin besik to’o rihun mak lakon sira nia horik fatin. Nune’e, sei akontese migrasaun massal ba biota mariña hodi buka fatin seluk ne’ebé seguru. Entaun, impaktu ba potensia peska sei menus ba beibeik to’o mohu.

Além de estraga kondisaun ekolójika (ahu-ruin, Domino Effect), prova sientífika hatudu mos katak bele iha impaktu negativu ba parámetru oseanográfika sira seluk, hanesan: temperatura, salinidade, potencial de hidrogênio (pH), oxigénio dissolvido (OD), no klareza ka kejernihan. Nune’e, la garante ona kondisaun ideal ba ekologia no potensia ekonomia azul mos tama ona iha risku. Ida ne’e foin mak problema ida deit husi ponto de vista poluisaun fízika, ne’ebé ko’alia los deit kona ba sedimentu. Seidauk konta tan problema seluk ne’ebé kategoria ba poluisaun químika no biológika, hanesan sedimentu ne’ebe kontaminadu ho metais pesados ka logam berat, plástiku, no lisu oioin ne’ebé mak tun ba tasi iha tempu udan. Hirak ne’e perigozu liu, bele sai veneno ba biota hotu-hotu iha tasi.

Advertisement

Iha parte seluk, polítika nasional liu husi Blue Economy Policy (2023) suporta tebes setór peska no setór turizmu ne’ebé prefere atu aplika ho maneira jestaun lokal, ezemplu: Tara Bandu. Tuir estimasaun husi UNDP, valor ekonomia husi setór peska iha tasi Arafura-Timor bele alkansa dolar amerikanu millaun 742 kada tinan. Maibé, lakuna boot ne’ebé ita iha mak ne’e. Husi planeamentu to’o prátika nunka iha tratamentu ne’ebé balansu entre tasi ho rai-maran. Ita nia tasi iha poténsia, maibe ita haluha tiha no la fo importánsia. Afinal iha posibilidade atu bele suporta ekonomia ne’ebé sustentável.

KONKLUZAUN

Oe-cusse la presiza setór turismu em massa, katak la presiza atu turista ho kuantidade boot tama iha fatin no tempu ne’ebé hanesan. Amado ho Rodrigues (2021) liu husi sira nia estudo ho títulu Sustainable Tourism Planning: A Strategy for Oecusse-Ambeno, East Timor, sira sujere atu setór turizmu ne’ebé sustentável iha RAEOA tenki bazeia nafatin ba ita nia ambiente fízika no umana ne’ebé original. Sujestaun ida ne’e mos relevante iha tasi, katak tenki kuidadu hodi mantém nafatin ita nia tasi nia ambiente fízika ne’ebé original.

Bazeia ba estrutura ne’ebé ita ko’alia ona iha konteúdu (oseanografia, ekolojia no ekonomia azul), bele konklui katak tasi Oe-cusse sei iha baze oseanográfika no ekolójika ne’ebé ideal nu’udar pilar azul. Maibé, bele mos tama ona iha risku tamba dadus sientífiku ne’ebé relata kondisaun hirak ne’e tuan ona (kuaze tinan sanulu ona), no razaun seluk tamba durante ne’e ITA HALUHA TIHA. Sei iha posibilidade atu di’ak, karik planu ba dezenvolvimentu no asaun ruma iha terestre sempre tetu nia efeitu ba tasi, signifika ita la haluha ona hodi fo importánsia. Iha mos posibilidade atu aat ba beibeik, karik ita haluha nafatin, nune’e ekonomia azul sei hela nafatin iha mehi.

Karik RAEOA nia status Espesial ida ne’e ita interpreta ba dezenvolvimentu terestre deit, entaun iha futuru Oe-cusse sei dezenvolvidu iha terestre maibé ki’ak iha nia tasi rasik, no ki’ak ida ne’e sei iha posibilidade atu bele provoka risku.

Advertisement

 Refernsia:

Amado, M., & Rodrigues, E. (2021). Sustainable Tourism Planning: A Strategy for Oecusse-Ambeno, East Timor.

Barreto, C. D. (2015). Kajian Potensi Sumberdaya Terumbu Karang Untuk Pengembangan Daerah Konservasi Perikanan Di Perairan Utara Timor Leste. Magister Thesis, Universitas Brawijaya.

English, S., Wilkinson, C., & Baker, V. (1997). Survey Manual for Tropical Marine Resources. Australian Institute of Marine Science. 2nd Edition.

Nybakken, J. W. (1988). Marine Biology: An Ecological Approach. Harper & Row.

Advertisement

PIFSC. (2017). Interdisciplinary baseline ecosystem assessment surveys to inform ecosystem-based management planning in Timor-Leste: Final Report. NOAA Pacific Islands Fisheries Science Center, SP-17-02.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Trending

Exit mobile version