Hatutan.com, (13 Juñu 2024), Díli-Tribunál Rekursu ka Tribunál Supremu Justisa liuhusi despaisu ikus, Kuarta (12/06/2024), aplika medida koasaun Prizaun Domisiliária ka “Mandado de Condução Á Prisão Domiciliaria” bá fujitivu Arnolfo Alipit Teves Jr atu bele hela de’it iha nia rezidénsia ka uma to’o finaliza nia prosesu legál sira.
Fujitivu Arnolfo Tves Jr submete bá prosesu audisaun iha Tribunál Supremu Juastisa, Tersa (11/06/2024). Foto/Elio dos Santos da Costa
TR nia desizaun hodi hasai “Mandado de Condução Á Prisão Domiciliaria” ne’e ho NUC 00224/24,TRDIL, no Númeru Prosesu 48/INQ/2024/TR, bá Arnolfo Alipit Teves Junior, atu hela de’it iha uma.
“Katak detidu ne’e sei lori bá hela iha nia rezidénsia permanente ne’ebé identifikadu ona, hodi hein prosedimentu sira bá prosesu estradisaun nnian, ne’ebé mak ho baze bá Artigu 193 hosi Lei Kódigu Prosesu Penal,” Hatutan.com sita mandadu Tribunál Rekursu nian.
Artigu 193 kona-bá Dezobediénsia bá orden namkari nian. Iha Alinea 1, hatete katak “sé mak la haktuir orden lejítima hodi namkari husi halibur ka reuniaun públika, fó-sai husi autoridade kompetente, ho adverténsia katak dezobediénsia ne’e sai hanesan krime, sei kondena ho pena prizaun to’o tinan 2 ka multa. Alinea 2, “bainhira dezobediente ne’e nu’udár promotór reunian ka halibur, sei kondena ho pena prizaun to’o tinan-tolu (30 ka multa.
Durante hela iha rezidénsia permanente ne’ebé identifikadu, Teves Jr nafatin hetan seguransa no kontrolu másimu husi Polísia Nasional Timor-Leste (PNTL) to’o nia konklui nia prosesu legál sira iha Tribunál Supremu Justisa Timor-Leste nian.
Fujitivu Arnolfo Teves Jr oan hosi Arnolfo William Teves Junior no Jenaida Alipit Teves, no nia moris iha Manila-Filipina, loron 10 Agostu 1971. Hela fatin atuál Metiaut, Dili-Timor-Leste, nu’udár uma arendada ka aluga hosi Antony Jape nian.
Termu Identidade no Rezidénsia
Advertisement
Kona-bá Termu Identidade no Rezidénsia ne’ebé Tribunál Rekursu hasai iha kuarta-horseik, ho NUC 0024/24.TRDIL, baze bá Artigu 186, Lei Kódigu Prosesu Penal. Tribunál husu bá Estraditandu Arnolfo Alipit Teves Jr mak hanesan; (a) Arguidu tenke fó identifikasaun kompletu bá ninia hela-fatin, fatin servisu no fatin ne’ebé nia bele hetan notifikasaun durante prosesu ne’e.
(b) Estraditanto ne’e tenke aprezenta aan iha autoridade kompetente nia oin ka nafatin iha nia oin bainhira lei obriga nia atu halo ida-ne’e ka hetan notifikasaun atu halo ida-ne’e;
(c) Tenke fó sai nuania hela-fatin foun ka fatin ne’ebé nia bele hela, uainhira nia troka ninia hela-fatin ka nia la iha hela-fatin bá loron sanulu-resin-lima liu;
(d) La kumpre provizaun sira iha subparagrafu (b) no (c) lejítimu nia reprezentasaun hosi Defensór ida iha aktu prosesual hotu-hotu ne’ebé nia iha direitu ka devér atu marka prezensa, notifikasaun hosi avizu públiku kona-bá data ne’ebé deside ona bá julgamentu ne’ebé prevee iha artigu 257 Kódigu Prosesu Penal no hala’o julgamentu uainhira nia laiha, maske laiha justifikasaun molok julgamentu;
Artigu 186 hosi L KPP ne’e koalia kona-bá “Hado’ir iha fatin sira seluk ne’ebé taka ba públiku”. Iha alinea dahuluk esplika katak, Sé mak pratika faktu sira ne’ebé deskreve tiha iha númeru 1 no 2 hosi artigu anteriór mak ka’it ho kualkér fatin seluk ne’ebé taka metin ka hale’u ho lutu no la iha asesu livre ba públiku, sei kondena tuituir malu ho pena sira ne’ebé temi tiha iha númeru hirak ne’ebá redús tiha metade iha limite sira másimu. Alineia daruak, Lala’ok kriminál depende hosi keixa.
Advertisement
Governu Laiha Ona Kompeténsia
Iha sorin seluk, Ministru Justisa (MJ) Sergio Hornai hatete,n hanesan membru governu, desizaun ninian sai tiha ona iha loron 13 fulan-Maiu liubá, nia iha prazu loron sanulu, tuir lei kooperasaun internasional matéria penál. Tanba ne’e governu halo ona desizaun.
Ministru Sergio Hoirnai dehan, desizaun ne’ebé nia foti, hodi hatán bá pedidu hosi hosi Governu Filipina, no desizaun nia hato’o tiha ona, no agora iha prosesu justisa ninian, konserteza justisa sei fó resposta.
Ema hotu mós hatene tiha muitu-beim, katak iha ona desizaun Tribunál ninian, depois rona testamuña sira, iha momentu ida Tribunál halo desizaun atu bele hasai tiha Arguidu iha detensaun provizória. Tanba detensaun provizória ne’e iha loron 65, para atu halo detensaun provizória, prosesu sira tuir ninia trámita sira mak iha ka lae.
TR iha kompeténsia própria atu bele halo desizaun, katak, ministru justisa nia desizaun ne’ebé mak hasai hanesan membru governu, deside tiha ona, no ne’e labele rekursu, no la vinkula bá iha desizaun Tribunál ninian. Maibé, Tribunál iha ninia desizaun própriu, haree bá iha sirkunstánsia hothotu, haree bá iha aspetu hothotu, no espesialmente haree bá lei, no haree bá iha interese liu-liu bá arguidu ninian, haree mós bá iha estadu ka vítima sira ninia direitu, liu-liu estadu ne’ebé husu hanesan rekerente, para atu nune’e fujitivu bele fila bá iha nia rai.
Advertisement
“Hirak ne’e hotu, Tribunál iha ninia vizaun propria, iha hanoin própriu para atu halo desizaun bá ida ne’ebá, independentemente, ne’e la’os tama ona iha kestaun polítika, governu ninian, tanba governu ninian iha desizaun polítika administrative, no ha’u hakotu tiha ona iha dia 13 de maiu liubá kotuk, no tuir lei, ha’u kumpri bá iha 10 dias ne’ebé fó bá ha’u, tanba tuir loloos iha dia 12, maibé dia 12 ne’e monu iha domingu, entaun, ha’u dekreta hodi halo admisíbilidade, para atu bele la simu fujitivu ninian atu hela iha ne’e, hodi haruka bá iha Filipina,” Ministru Sergio Hornai esplika.
Sergio Hornai dehan, Governu Filipina manifesta tiha ona sira-nian interese liuhosi pedidu estradisaun ninian, agora desizaun iha Tribunál ninian lima, sira mak atu haree kona-bá prazu ida detensaun hosi fevereiru ne’e, kuandu halo detensaun to’o mai agora, nia sei merese atu hela nafatin iha prizaun preventiva, ka lae.
“Ne’e kabe bá iha kompeténsia Tribunál ninian, no ha’u lakohi tama bá iha ne’ebá, tanba ha’u nia dever, responsábilidade hanesan governante, ha’u limite de’it bá iha responsábilidade governu nian, tuir Lei Kooperasaun Penál Internasionál ne’ebé atribui bá governu atu halo desizaun administrativa,” Ministru Sergio Hornai tenik.