Hanoin Hikas Loron Invazaun ho Reflesaun Kle’an

Hatutan.com, (05 Dezembru 2024), Díli– Iha loron 07 fulan-Dezembru, tinan ne’e, povu Timor-Leste sei selebra loron invazaun Indonézia mai Timor-Leste iha 1975.

Lee Mós: Loron 07 Dezembru, Istória Moruk Povu Timor-Leste

Loron Invazaun Forsa Indonézia mai Timor-Leste, 07 Dezembru 1975. Foto/dok. Estadu

Hakerek ona iha istória Timor-Leste nian, katak loron 07 Dezembru 1975 hanesan loron terus povu Timor-Leste nian hafoin liu de’it loron hirak partidu FRETILIN proklama unilateralmente nia independénsia ka ukun rasik aan hosi kolónia Portugés.

Loron ne’ebá, domingu 07 Dezembru 1975, militár Indonézia ho armamentu boot no ró funu nian tiru durante oras ida nia laran. Liu tiha ida-ne’e forsa parakedista Indonézia nian semo tuu mai Dili nia klaran no ró funu Indonézia nian mós atraka daudaun mai tasi ninin Kampu Alor nian.

Dokumentu ne’ebé  sita hosi centrochega.gov.tl   ho títulu Sekuénsia Invazaun Indonézia  ho Nia Aliadu Sira Mai Timor Loro Sa’e iha Loron 07 Dezembru 1975, katak Forsa espesiál Indonézia nian Kopassandha fahe ba grupu tolu hodi asegura área estratéjika sira iha Díli.

Iha tuku 04:30 dadeer, mariñeiru Indonézia nian 400-resin ho tanke anfíbiu funu nian tama ona hosi Kampu Alor. Antes rai-hun mutin, aviaun hamutuk sia (9) halo formasaun iha Ataúro nia leten semo ba Oeste no área Wetar nian no halo atake mai Díli hosi área Leste.

Iha dadeer tuku 05:00 Otl, forsa parakedista komesa hatún ona, mesmu sira hasoru rezisténsia maka’as hosi forsa FALINTIL-FRETILIN.

Membru Parlamentu Nasionál hosi Bankada  FRETILIN, Antoninho Bianco, Kinta (05/12/2024),  hateten Timor-Leste hanoin hikas loron 07  fulan-Dezembru 1975 nu’udár loron ne’ebé militar Indonézia mai halo invazaun bá Timor-Leste, nune’e halo eroi barak mak mate bá rai ida-ne’e

Nia husu ba órgaun soberanu sira atu halo reflesaun kle’an ba nakukun no terus ne’ebé eroi no martires iha momentu ne’ebá  sira enfrenta situasaun difisíl tan de’it atu defende estadu direitu demokratik ne’ebé proklama iha  loron 28 fulan-Novembru 1975.

“Kada tinan ita sempre komemora ne’e, buat ne’ebé mak reflete atu ita helo reflesaun katák hosi 1975 mai to’o ona 2024, tinan 49 liubá,  ita komemora hodi hatutan sira-nia moris liu-liu eroi no matires sira ne’ebé sira halo ohin loron ita bele sente haree buat uluk sira sente no haree,” Deputadu Antoninho Bianco hateten.

Loron istória hanesan 07 Dezembru, tuir Deputadu Anotinho Bianco, agora atu komemora karik ema ida-idak tenke  halo reflesaun. Tempu to’o ona timoroan hotu iha rai-laran no rai-li’ur liuliu mak ema sira kaer ukun oinsá mak hala’o knaar hodi servisu ba povu.

“Bá na’in ulun sira ne’ebé dedika sira-nia moris hanesan organ soberanu sira Prezidente-Repúblika no mós Parlamentu Nasionál, Governu, Tribunais sira situasaun ida ne’e mak halo reflesaun bá ita orgaun soberanu sira-nia servisu bá atu servi povu ne’e no atu hakman povu nia moris,”Antoninho Bianco afirma.

Iha fatin hanesan, Deputadu Bankada KHUNTO, António Verdial husu sidadaun hotu atu halo orasaun bá eroi sira ne’ebé mate ona b arai ida ne’e no husu juventude sira atu kria estabilidade  atu fó biban bá  Governu hodi halo dezenvolvimentu.

Deputadu FRETILIN, Joaquim dos Santos Boraluli haktuir, loron 07 fulan  Dezembru  tinan 1975 hanesna loron invazaun Indonézia, nune’e husu sidadaun hot halo reflesaun ba heroi siára-nia sakrifisiu ne’ebé husik hela bá rai da-ne’e.

“Ha’u hanesan reprezentante povu husu bá  ita-nia sidadaun sira, Governu no funsónariu sira atu fó netik minutu ida hakmatek bá martires sira. Ha’u konsidera sira hanesan primeiru martires hahú iha momentu ne’e ema mate barak, membru FALINTIL mós mate, membru partidu politiku sira mós mate inosente,” nia tenik.

Iha preámbulu Konstituisaun Repúblika Demokrátiku Timor-Leste  (RDTL)  haktuir
Timor-Leste nia independensia iha loron 28 fulan-Novembru 1975, ne’ebé Frente Revolusionariu Timor-Leste Independente (FRETILIN) mak proklama, sei hetan rekonesimentu internasional iha loron 20 fulan-Maiu  2002, bainhira povu timoroan hetan libertasaun hosi kolonializmu no okupasaun ilegal ba Patria Maubere hosi potensia rai-seluk.

Elaborasaun no adosaun Konstituisaun Republika Demokratika Timor-Leste nian, mak tutun-a’as rezistensia sekular povu timoroan nian ne’ebe sai maka’as liu horik invazaun loron 7 fulan-Dezembru tinan 1975.

Funu hasoru funu-maluk, hahú ho FRETILIN nia lideransa, ne’ebé loke dalan luan tan ba partisipasaun polítika, hodi hamoris Konsellu Nasional Rezistensia Maubere (CNRM) iha tinan 1987, tuir mai Konsellu Nasional Rezistensia Timorense (CNRT) iha tinan 1998.

Rezistensia hala’o iha frente oin tolu. Frente armada ne’ebé Forsas Armadas Libertasaun Nasional Timor-Leste (FALINTIL) hala’o ho barani tebes hodi hasa’e asaun istoriku ida.
Asaun hosi frente klandestina, ne’ebé hala’o hodi matenek iha funu-maluk sira-nia leet, ne’ebé feto no mane rihun barak fó sira-nia moris, liuliu klosan sira-ne’ebé hala’o funu ho sira-nia moris atu bele hetan liberdade no independensia.

Frente diplomatika, ne’ebe hala’o iha mundu raiklaran, loke dalan ba libertasaun total. Iha nia parte kultural no umanu, Uma-Kreda Katólika iha Timor-Leste la para simu ho dignidade povu tomak nia terus, hodi tau an iha povu nia-leet hodi defende sira-nia direitu kdasar.

Jornalista Estajiária : Zita Menezes