Ministru Negosiu Estranjeiru no Kooperasaun, Bendito dos Santos Freitas partisipa iha retiru Ministru Negosiu Estranjeiru ASEAN (AMM) 2025 . Foto/MNEK
Sita husi ajensia Notisioza Malázia Bernama, Segunda (20/01/2025), katak Ministru Negosiu Estranjeiru Malázia Datuk Seri Mohamad Hasan hateten MNE sira nasaun membru ASEAN nian mós hato’o sira-nia kompromisu atu fasilita Timor-Leste nia adezaun ba bloku ka organizasaun rejionál ne’e.
“Ema barak destaka nesesidade atu fó apoiu ba Timor-Leste nia esforsu sira liuhosi programa kapasitasaun no apoiu tékniku espesífiku sira,” MNE Malazia Datuk Seri Mohamad Hasan iha konferénsia imprensa hafoin Ministru Negosiu Estranjeiru ASEAN (AMM) remata retiru iha Domingu (19/01/2025).
Advertisement
Timor-Leste reprezenta hosi Ministru Negosiu Estranjeiru no Kooperasaun, Bendito dos Santos Freitas, iha sorumutuk ne’e, enkuantu, iha entrevista ida kona-ba retiru AMM, Bendito Frietas hato’o ona optimizmu katak Malázia nu’udar prezidente ASEAN tinan 2025 sei hala’o papél desizivu hodi fasilita Timor-Leste nia aseitasaun nu’udár membru plenu iha bloku ne’e.
Ministru Bendito Freitas elojia apoiu inabalavel Malázia nian no kapasidade lideransa ne’ebé Malázia iha hodi orienta prosesu istóriku ne’e.
“Desde Timor-Leste hetan aseitasaun iha Simeira ba dala-40 no 41 iha Kambidia no Phnom Penh iha tinan 2022, Timor-Leste envolve ativamente no empeña partisipasaun iha eventu, simeira no sorumutu hotu-hotu ne’ebé iha. Ho Malázia nia prezidénsial, ami espera katak Malázia sei fo apoiu tomak,” Bendito Freitas hateten.
Bendito Freitas, ne’ebé partisipa iha retiru daruak nu’udar observador ASEAN nian, deskreve tinan 2025 nu’udár tinan importante ida ba Timor-Leste, hanaran ida-ne’e nu’udar “ momentu desizivu no istóriku” ba país.
Nia subliña katak inkluzaun Timor-Leste nian sei halo unidade no sentralidade ASEAN nian sai riku, hodi aumenta dimensaun foun ida ba ninia relasaun diplomátika no internasionál sira.
Advertisement
“Timor-Leste, ha’u hanoin, ki’ik hanesan ami, maibé ami iha lian iha diplomasia, iha relasaun internasionál, mós hamutuk ho estadu membru ASEAN sira seluk, ita bele sai podér ida, lian ida hamutuk hanesan lian ASEAN, hametin unidade no sentralizasaun. Liu-liu ita mós identifika ita-nia an nu’udar bloku rejionál ida-ne’ebé iha poténsia atu lori pás, dezenvolvimentu, reziliensia no estabilidade ba ema,” nia dehan.
Timor-Leste ne’ebé konkista independénsia iha loron 20 fulan-Maiu 2022, formalmente aplika ba ASEAN iha 2011. Iha Novembru 2022, durante prezidénsia Kambodia nian, Timor-Leste hetan rekoñesimentu prinsipál nu’udar membru ASEAN ba da-11.
Nasaun membru ASEAN na’in-10 konkorda atu fó estatutu observador ba Timor-Leste ne’ebé permite partisipasaun iha sorumutuk ASEAN nian hotu-hotu, inklui Plenáriu Simeira nian.
Iha simeira ASEAN ba dala-42 iha Labuan Bajo, Indonézia, iha fulan-Maiu 2023, ASEAN adopta ona road map ida ba Timor-Leste nia adezaun tomak hamutuk ho ninia aneksu sira no enkoraja Timor-Leste atu intensifika ninia esforsu sira hodi prepara ba adezaun tomak ba ASEAN.
Retiru AMM durante loron rua iha Langkawi sai hanesan sorumutu boot dahuluk iha Malazia nudar hanesan prezidénsia ASEAN iha tinan 2025, no sai hanesan tinan ida-ne’ebé importante no signifikante ba oin. Antes ne’e, Malázia prezide ona ASEAN iha tinan 1977, 1997 no 2015.