Sarani Timoroan Rihun-resin ho Domin Boot Partisipa Misa Funerál Papa Francisco iha Tasi-Tolu

Hatutan.com, (26 Abríl 2025), Díli- Sarani Katóliku Timoroan rihun resin ne’ebé pertense ba uma kreda lokál  Timor-Leste, Sábadu (26/04/2025), hale’u tuku 18:00 Oras Timor-Leste, ho sira-nia domin boot partisipa iha misa funerál Papa Francisco nian iha Tasi-Tolu, Díli.

Lee Mós: Xanana Husu Sarani Sira Hanoin Maktoban Papa Francisco Nia Prezensa iha Timor-Leste

Sarani Timoroan rihun resin partisipal misa funerál Papa Francisco nian iha Tasi-Tolu, Sábadu (26/04/2025). Foto/Elio dos Santos da Costa

Sarani ua’in hirak ne’e halibur hodi haresin espasu Tasi-Tulu nu’udár fatin ne’ebé Papa Francisco prezide rasik misa iha fulan-hitu (7) liubá iha loron 10 fulan-Setembru 2024.

Iha misa ne’e sarani Timoroan hotu hatudu sira-nia jestu domin boot no saudades tebes ba Maktoban Papa Francisco ne’ebé husik hela ona mundu ne’e iha loron 21fulan-Abríl ne’e, iha Casa de Santa Marta, Vatikanu.

Bispu Dioseze Baucau, Dom Leandro Maria Alves iha nia omilia hateten Papa Francisco nia falesimentu halo Mundu lakon pesoa estraordináriu iha fiar no harii pás.

Dom Leandro Maria Alves hahú hodi hateten Timor nia fuan metin tebe-tebes iha Amu-Papa Francisco. Hakmatek hela ho imi no hakmatek iha Maromak nia reinu Lalehan Amu-Papa Francisco.

Iha Leitura Evanjellu ohin nian haktuir kona-bá Jesus mosu ba Nia apóstolu sira hodi dehan “hakmatek hela ho imi”. Hakmatek ne’ebé Jesus fó ka haraik ba apóstolu sira ne’e la’ós atu halo sira tuur hakmatek de’it iha sira fatin, maibé hakmatek ne’ebé Jesus hato’o liu husi Nia mosu ba apóstolu sira ne’e atu enkoraja nia apóstulu hodi sai ba halo misaun, hakmatek iha misaun no hamatek ba misaun.

Jesus kuandu dehan hakmatek horik ho imi, Jesus hakarak dehan mós katak “Ha’u horik ho imi, Ha’u la’o hamutuk ho imi, Ha’u hela iha imi nia-leet, Ha’u sei la husik imi mesak. Iha lian seluk Jesus Nia liafuan hakmatek hela ho imi atu dehan katak imi keta ta’uk, imi keta ta’uk atu haklaken liafuan di’ak, liafuan resurreisaun nian.”

Sarani Timoroan sira hatudu domin boot ba Papa Francisco hidu partisipa iha misa funerál Maktoban Papa Francisco nian iha Tasi-Tolu. Foto/Elio dos Santos da Costa

Jesus nia liafuan ne’e hamoris iha apóstolu sira nia fuan konfiansa,  hamoris sira nia Fiar an no haboot apóstolu sira nia Fiar. Hodi transforma apóstolu sira nia an nu’udár fatin enkontru Jesus ho ema seluk.

Iha leitura no pasajen sira Evanjellu misa vespertina ne’e nian hanorin ita atu konsiente an katak hanesan sarani, ita sai mós hanesan espasu ka datin enkontru ho Jesus resuxitadu. Jesus ida moris hias ne’e mak sai sentru komunidade kristaun nian. Iha Kristu mak sarani sira estrutura sira nia an. Liu husi Nia mak sarani sira mos hetan vida katak ho Cristo ne’e dunik mak sarani sira enfrenta sira nia an atu haklaken.

“Jesus haruka atu ema sai husi nia ta’uk, Jesus enkoraja ema atu hadomi malu, perdua malu no labele atu fila kotuk ba malu. Hahalok sira hanesan la ta’uk atu atu haklaken  ka ko’alia lia-loos, fiar metin, hakat sai, hakbesik ba ema seluk hodi harii komunidade dame, domin, perdua malu ksolok, fraternidade no  ida ne’e mak hahalok resisitadu nian no ne’e dunik mak ita hare iha Amu-Papa Francisco,” Dom Leandro Maria Alves hateten.

Ha’u nia fuan monu ba Timor-Leste.

Dom Leandro Maria Alves hakle’an nia reflesaun kona-bá falesimentu Papa Francisco nian ho liafuan murak mean ne’ebé Papa Francisco rasik hateten, “Ha’u nia fuan monu ba Timor-Leste”.

Ho falesimentu Papa Francisco nian halo ema barak mak hato’o sira nia kondolénsia ba falesimentu Papa Francisco nian ne’e,  triste, laran dodok no tanis.

Ema ida-idak hahú husi nia na’i ulun nasaun nian, na’i ulun relijiaun sira  no mós sarani sira ka ema baibain sira, ida-idak espresa nia esperiénsia ne’ebé hetan liu husi hasoru direita ka haree iha Televizaun no espresa fila fali doutrina sira ne’ebé nia halo uainhira sei moris.

Timoroan rihun resin hola parte iha misa funerál maktoban Papa Francisco. Foto/Elio dos Santos da Costa

“Espresaun hirak ne’ebé hatudu sira nia domin no hamoris fila fali memória Papa Francisco nian. Hanesan Igreja no Timoroan ita hotu iha memória inesquesivel ho Amu-Papa Francisco no memória ne’e sei manas hela iha ita ida-idak nia fuan,” Dom Leandro Maria Alves afirma.

Bispu Dioseze Baucau ne’e haktuir hikas katak iha loron 10 fulan-Setembru 2024, iha fatin ida ne’e (Tasi-Tolu, red), iha oras ne’ebé mak kuaze atu hanesan Timoroan hotu hakonu fatin ida-ne’e hanesan oras ne’e daudaun ho Vigáriu Kristu nian hodi hasae sakrifísiu eukarístiku ba Maromak.

Iha fatin ida-ne’e duni mak hotu-hotu haksolok, haklalak hodi haksek Amu-Papa Francisco, bolu nia naran no hakilar Viva Amu-Papa Francisco.

Ohin, hamutuk fila fali iha fatin ida-ne’e, hodi hasae sakrifísiu eukarístiku ne’ebé hanesan ba Maromak hodi agradese ba Maromak tamba Maromak halo Timoroan bele esperimenta Maromak nia prezensa liu husi Amu-Papa Francisco ne’ebé mak mai vizita rai doben Timor-Leste iha loron 09 to’o loron 11 fulan-Setembru 2024.

“Papa Francisco nu’udár ema ida simples, moris kiak, ko’alia ho lian ne’ebé mak halo ema hotu kompriende. Ema ida ne’ebé haraik aan tebes, hakuak ema hotu, habelun ho ema hotu no habelun mós ho relijiaun sira hotu-hotu. Hadomi natureza, oin midar no sempre hamnasa, domin na’in no ema Santu ida,” Dom Leandro hateten.

Papa Francisco nia an hatudu sai Kristu Nia liafuan ne’ebé hatudu ba apóstolu sira, hakmatek hela ho imi. Amu-Papa Francisco nia simplisidade ne’e hatudu momoos katak nia hakmatek iha no ho Maromak.

Ema hotu hakmatek uainhira haree no hasoru malu ho Amu-Papa Francisco, iha Papa Fransisco nia an iha forsa ida mak atrai ema, dada ema no halo ema haksolok no hahí Maromak. Forsa atraiante ne’e mak Maromak rasik.

Amu-Papa Francisco nia hahalok no liafuan sira esprime Maromak Nia An rasik. Timoroan sira agradese tamba Timor mak Papa Francisco nia destinu ikus ba vizita no vizita ida ne’e ho viajen ida naruk.

Sarani sira partisipa misa funerál maktoban Paoa Francisco iha Tasi-Tolu. Foto/Elio dos Santos da Costa

Hanesan Timoroan hotu-hotu haksolok tamba bibi atan ka saseluk Kristu nian ida-ne’e sama ain iha Timor-Leste hodi hasoru malu ho povu ida-ne’e, ko’alia ho povu ne’e nia lian rasik, la’o iha povu nia leet, hamnasa ho povu, husik hela liafuan osan mean oin-oin, haraik bensan ba povu ne’e, hakuak no reza ba povu ida-ne’e.

“Ita haksolok tebe-tebes uainhira ita rona Amu-Papa dehan ha’u nia fuan monu ba Timor-Leste. Liafuan ida-ne’e úniku, espesiál no so ba de’it Timoroan sira, liafuan murak badak ida-ne’e nu’udár rezumu vizita Papa Francisco iha Timor. Liafuan ida ne’e Amu-Papa la temi iha rai sira seluk ne’ebé mak nia hala’o viajen spostoliku ba,” Dom Leandro Maria Alves tenik.

Hanesan Timor-oan uainhira rona liafuan ida hotu-hotu sente haksolok no ksolok ne’e aumenta liután uainhira hatene katak Timor ne’e hela metin dunik iha Amu-Papa Francisco nia fuan.

“Hotu-hotu sente triste no triste tebes uainhira rona katak Amu-Papa Francisco laiha ona, ita nia fuan triste, matabeen monu,  tanis uainhira hanoin hikas memória Papa nian iha ita leet. Mundu lakon pesoa estraordináriu iha fiar no harii pás.”

Despedida emosionante husi sarani sira

Husi sarani rihun resin ne’ebé partisipa iha misa funerál  ba falesimentu Papa Francisco nian iha Tasi-Tolu, iha espresaun triste ne’ebé hatudu momoos iha sarani sira oin, balun ho imajen Papa Francisco nian, balun ho ai-funan iha liman no lilin hodi espresa sira nia domin no orasaun ba Papa Francisco.

Ernestina de Fatima husi Parókia Aimutin haktuir triste tamba lakon Bibi atan diak ida iha uma kreda Katólika. Papa Francisco laos sarani Katólika mak lakon maibé sarani hotu-hotu husi relijiaun oin-oin mos sente lakon tamba Papa Francisco hanesan ema ne’ebé luta ba Pás iha mundu.

Sarani sira rihun resin partisipa misa finerál Papa Francisco iha Tasi-Tolu. Foto/Elio dos Santos da Costa

“Sente triste maibé ida ne’e planu Maromak nian no ita hotu-hotu reza ba Amu-Papa Francisco nia klamar atu iha lalehan harohan nafatin mai ita Timor-oan sira.” Hateten Ernestina de Fatima.

António da Silva dos Reis ne’ebé partisipa mós misa funerál Papa Francisco nian ne’e haktuir iha tinan kotuk bainhira hasoru no haree direita Papa Francisco kontente tebes, maibé iha loron hirak ba kotu rona katak Papa Francisco laiha ona sente triste.

“Ha’u ohin mai misa tamba hakarak reza no halo orasaun ba Amu-Papa Francisco nia klamar.” António da Silva dos Reis.

Nia haktuir hanesan foin sae ne’ebé iha esperiénsia hasoru direita Papa Francisco sente lakon maibé nafatin iha esperansa katak maske Papa Francisco la hamutuk ona ho ita fizikamente mai espirituálmente sei nafatin sai anjuran da guarda ba povu Timor ne’ebé sempre iha Papa Francisco nia fuan.

Papa Francisco, husi lalehan, harohan mai ami

Dekanu Koléjiu Kardeál sira-nian, Kardeál Giovanni Battista Re, prezide Misa Funeral Papa Francisco nian iha loron-sábadu, 26 Abril, dadeer, iha Prasa S. Pedro.

Tuir nota imprensa ne’ebé Hatutan.com sita husi Vaticano News, Sábadu (26/04/2025), relata misa funerál ne’e hetan partisipasaun husi sarani 200.000-resin, konselebrante 5.000 inklui bispu, kardeál no padre sira, no kardeál 220 ne’ebé marka prezensa.

Iha delegasaun haat-nulu resin hosi reprezentante Igreja Kristaun sira no relijiaun sira seluk ne’ebé prezente iha misa funerál Pontífise nian. Delegasaun ofisiál Xefe Estadu no Soberanu sira liu 160 mós konfirma sira nia prezensa.

Situasaun misa funerál Papa Francisco iha Tasi-Tolu. Foto/Elio dos Santos da Costa

“Kontaktu diretu ho ema ida-idak no ho populasaun sira, ho laran-manas atu besik ba ema hotu, ho atensaun espesiál ba ema sira ne’ebé iha difikuldade, gasta an lahó sasukat, liuliu ba sira ne’ebé ki’ik liu iha rai, sira ne’ebé marjinalizadu. Nia mós Papa ida ne’ebé atentu ba buat ne’ebé foun ba sosiedade no buat ne’ebé inspira iha Kreda iha Espíritu,” Dekanu Koléjiu Kardeál sira-nian, Kardeál Giovanni Battista Re hateten.

Kardeál ne’e hatutan Amu-Papa Francisco toman atu konklui ninia diskursu no enkontru pesoál sira hodi dehan: “Keta haluha reza mai ha’u.”

“Oras ne’e, Papa Francisco doben, ami husu atu ita reza mai ami no ami husu atu, husi lalehan, haraik bensan ba Kreda, haraik bensan ba Roma, haraik bensan ba mundu tomak, hanesan ita halo iha domingu liubá, husi varanda sentrál Bazílika ida-ne’e nian, iha hakuak ikus ba Maromak nia povu tomak, maibé mós, idealmente, ba umanidade tomak, ho umanidade ne’ebé buka lia-loos ho fuan aas no ahi-lakan aas esperansa,” Camerlengo tenik.

Jornalista: Elio dos Santos