CAC ho Polísia halo buska no apreensaun domesiliáriu ba emprezáriu Timoroan ida ho inisiál L, Tersa (26/08/2025). Foto/Juvinal Cabral dos Santos
Rezultadu survey Índise Persesaun Korrupsaun 2025 ne’ebé fó sai husi Transparénsia Internasionál, Tersa 10 Fevereiru 2026, hatudu Timor-Leste hetan skor 44 hosi 100. Índise ne’e iha média pontu 33.20 hosi 2006 to’o 2025, atinji skor aas liu iha tempu tomak ho skor 44 iha 2024 no pontu ki’ik liu ho pontu 22 iha 2008.
Timor-Leste nia klasifikasaun korrupsaun iha média 106.70 hosi 2006 to’o 2025, atinji nível aas liu mak 146 iha tinan 2009 no mínimu 70 iha 2023.
Dadus istóriku hatudu katak, entre tinan 2006 to’o 2025, Timor-Leste iha média klasifikasaun 106,70. Iha períodu ne’e, pozisaun aas liu rejista iha tinan 2009 ho klasifikasaun 146, enkuantu pozisaun di’ak liu atinji iha tinan 2023, ho klasifikasaun 70, ne’ebé reflete esforsu kontinua hodi hasae transparénsia no hasae integridade iha governasaun públika.
Advertisement
Índise Persesaun Korrupsaun klasifika nasaun no teritóriu sira bazeia ba to’o iha ne’ebé maka sira nia setór públiku sira hetan persesaun hanesan korruptu. Nasaun ka teritóriu ida nia pontuasaun indika nivel korrupsaun iha setór públiku ne’ebé persebe iha eskala 0 (koruptu tebes) to’o 100 (moos tebes).
Haktuir ba rezultadu survey Transparánsia Internasionál kona-bá Índise Persesaun Korrupsaun 2025, Bankada Parlamentár KHUNTO, rekomenda ba orgaun kompetente sira, liuliu Komisaun Anti-Korrupsaun (CAC, sigla portugés) halo servisu ho independente no transparante.
“Tanba saida mak ita iha posizaun numerú 73 husi nasaun 180 tanba CAC instituisaun ne’ebé ita harii halo nia funsaun ho di’ak, mais presiza lideransa hotu-hotu ne’ebé iha Timor para atu bele servisu hamutuk jere ita nian orsamentu jeral estadu (OJE) ho di’ak, labele hanoin korrupsaun de’it, ida-ne’e mak povu lakohi. Husu ba membru Governu sira atu labele halimar ho povu Timor nia osan, ezemplu ita halo obra ki’ik ida ,maibé tau osan boot liu tiha fali, ida-ne’e mak hamosu korrupsaun,” membru PN husi Bankada KHUNTO, Luis Roberto hateten ba Hatutan.com iha PN, Kuarta (11/02/2026).
Hanesan reprezentante povu, Deputadu Luis Roberto husu nafatin ba iCAC, atu bele halo nia servisu ho indepedente imparsiál no servisu bazeia ba kompeténsia CAC nian, labele influénsia fila-fali ema politiká.
“Ita hetan fiar ba tuur iha CAC atu halo duni kombate korrupsaun, halo investigasaun kle’an ba kazu korrupsaun sira, labele haree ba partidu polítiku ka haree ba estatutu sosiál,” Luis Roberto hateten.
“Ko’alia kona-bá indisé korrupsaun, ema haree ba rezultadu servisu ka prestasaun servisu setór publiku ka Governasaun, signifiká iha governu nian servisu iha buat barak laloos iha korrupsaun barak, kuandu ita ko’alia kona-bá indisé korrupsaun ne’ebé fó sai Transparánsia Internasionál fó sai ita lalika hateke dook,” Deputada Lidia Norberta hateten.
Nia afirma buat hirak ne’ebé kontribui ba korrupsaun mak zemplu hanesan problema seguransa sivíl sira nia osan alimentasaun no transporte la hetan, no mós funsionáriu barak mak saláriu decimo terceiro lasai, inklui mós iha projetu barak ne’ebé klasifiká ba iha emerjénsia, maské situsaun iha rai laran la’o di’ak hela.
Faktu seluk mak konkursu públiku sira kona-bá projetu Estadu nian, la tane aas Rejime Jerál Aprovizionamentu (RJA) no la kontribui ba boa Governasaun.
“Agora CAC halo hela nian servisu ne’ebé ita akompañia de’it agora ita nian rekomendasaun mak ne’e kuandu publikú husu ona sira ba akompañia, kazu ruma tenke investiga, tenke akompañia halo to’o rohan para fó sai fali rezultadu ba públiku,” Deputada Lidia Norberta hateten.
Advertisement
Membru Bankada CNRT Deputadu Domingos Augosto Deker hateten, kona-bá asuntu ne’e nia parte seidauk apar, nune’e labele fó komentáriu.
CAC Orgullu ho Skor 44 no Klasifikasaun 73
Direitor Investigasaun Komisaun Anti Kooperasaun (CAC-sigla portugés), José Verdial bá Hatutan.com iha nia kna’ar fatin, Kuarta (11/02/2026), harteten husi diresaun investigasaun krime korrupsaun haree bá índise persepsaun korrupsaun ne’ebé maka fó sai iha tinan 2025 nian husi parte CAC sente orgullu ho klasifikasaun 73 no eskor 44 ne’ebé maka Timor-Leste iha.
“Tanba sá maka ha’u hateten, ita orgullu ho ida-ne’e , tanba husi rezultadu ida-ne’e hatudu katak entermu pozisaun ita nian ne’e iha pontu 44, ita nia renking maka 73, entaun ita kompara ho tinan 2025 ita sa’e kompara ho tinan lima bá kotuk,” José Verdial hateten.
Nia hatutan, haree bá iha tinan lima bá kotuk, Timor-Leste tama iha pontuasaun ka skor 42, tama iha klarifikasaun 77 husi nasaun 180. Iha tinan 2023 Timor-Leste sa’e bá 43, iha klarifikasaun Índise Korrupsaun husi 182 no mai fali iha 2024, sa’e fali 73, no mai to’o 2025 Timor-Leste mantein klarifikasaun 73 husi nasaun 180.
“Esforsu sira ne’ebé maka ita halo atu prevene korrupsaun ne’e, ida-ne’e la’ós CAC de’it, maibé involve parte hothotu, inklui esforsu sira ne’ebé maka ita Governu halo liuhusi hamosu lei sira ne’ebé maka atu bele fó forsa liután bá CAC, no ita nia Ministériu Públiku nia servisu ne’ebé sira halo liga ho kazu sira ne’ebé maka ita investiga, ida-ne’e maka kontinua bá ita nia índise persesaun ne’ebé di’ak,” nia dehan.
Nia subliña, iha nasaun CPLP, Timor-Leste sei aas liu ka tama iha kategoria di’ak liu, maibé ida-ne’e la’ós haree bá korrupsaun iha ka laiha, persepsaun índise korrupsaun ne’e ko’alia kona-bá esforsu ne’ebé iha atu prevene no kombate korrupsaun.
Nia afirma haree bá buska sira ne’ebé CAC halo iha tinan kotuk, la haree bá Governu antrior, ka Govenrnu atuál, maibé CAC halo investigasaun bá kazu tratamentu hanesan, la haree bá membru mai husi Partidu A ka B, maibé haree bá keixa tama maka iha indisius CAC halo atuasaun
“Ita haree bá esforsu sira ne’ebé maka ita halo husi inisiu to’o mai ohin loron, ita halo prosesu investigasaun bá Governante sira bá dirijente institusaun boot sira ne’ebé maka ativa hela iha ne’e, ita la haree nia ne’e sé, tratamentu ema hotu-hotu hanesan,” Direitor Investigasaun CAC, José Verdial argumenta.
Advertisement
Nia afirma ho esforsu sira ne’e kontribui ba persesaun índise korrupsaun ne’e Timor-Leste sei la’o iha estabilidade nia laran, maske ho nasaun ida ne’ebé ki’ik liu iha mundu.
Iha tinan 2024, CAC simu keixa públiku bá kazu korrupsaun hamutuk 50, ne’e denunsiu kona-bá krime korrupsaun ninian, halo ona autopartisipasaun uallu (8) haruka ona bá Ministériu Públiku, hela 18 iha prosesu averiguasaun inklui mós ho kazu sira ne’ebé maka mídia sira levanta
Iha 2025, CAC simu keixa públiku bá krime korrupsaun hamutuk 83, halo ona autopartisipasaun bá Ministériu Públiku hamutuk 18.
Iha Janeiru 2026, CAC halo ona autopartisipasaun bá Ministériu Públiku bá krime korrupsaun hamutuk neen (6), dadaun ne’e iha 18 maka ekipa CAC halo investigasaun no averiguasaun, tuir planu tempu badak sei haruka tan bá Ministériu Públiku.
Advertisement
Nia esplika, kazu krime ne’ebé aas liu iha tinan 2025, maka krime abuzu podér hamutuk 16, depois pekulatu bá uzu ualu (8), no krime partisipasaun Ekonómia ualu (8), restu ne’e krime Administrasaun danoza, falsifikasaun dokumentu, Korrupsaun pasiva.
“Krime ne’ebé aas rejista iha CAC maka abuzu poder, depois ho sira seluk ne’ebé maka ohin ha’u temi ona,” nia hatutan.