Índise Korrupsaun Timor-Leste iha Klasifikasaun 73, FONGTIL Konsidera Prevensaun Korrupsaun Seidauk La’o Di’ak

Hatutan.com, (12  Fevereiru 2026), Díli– Índise persesaun korrupsaun globál ne’ebé Timor-Leste iha klasifikasaun 73 husi nasaun 180, hatudu katak medida prevensaun no kombate korrupsaun seidauk la’o di’ak iha  nivel polítika nasionál.

Lee Mós: Índise Persesaun Korrupsaun 2025, Timor-Leste iha Klasifikasaun 73 Husi Nasaun 180

Deretór Ezekutivu FONGTIL, Inocencio de Jesus Xavier. Foto/Marcelino Tomae

Diretór Ezekutivu Forum Organizasaun Noun Governamentál Timor-Leste (FONGTIL), Inocêncio de Jesus Xavier,  bá Jornalista sira iha  edifisiu HAK, Faról, Díli, Kinta (12/02/2026) hateten, hanesan nasaun  terserira iha  mundu, nasaun  pos konflitu,   refleta husi Timor-Leste  nia sistema Governasaun  di’ak, kolokasaun rekursu sira ne’ebé atu bele servisu ho onestidade no mós institusaun sira ne’ebé maka servisu  no tau matan bá  prevensaun no kombate  korrupsaun seidauk kontribui másimu ba esfosru kombate korrupsaun.

Nia afirma, Estadu  Timor-Leste iha kada ministériu, kada institusaun  sira iha Inspetór Jerál Estadu, no Providoriu Direitu Humanus no Justisa (PDHJ) inklui Komisaun Anti-Korrupsaun (CAC-sigla portugés) tenke servisu hodi promove Governasaun  ida ne’ebé di’ak no anti bá korrupsaun.

“Situasaun sira ne’e hotu serake atu la’o di’ak, klaru katak buat balu la’o di’ak iha kombate korrupsaun, tanba  ne’e ita fó hanoin atu fortifika iha kontrollu liu-liu aparellu estadu sira ne’ebé maka moris bazea bá lei ne’e atu halo sira nia servisu ho independente sein intervensaun polítika  iha desizaun  sira ne’e hotu, hodi ida-ne’e maka  ita bele ajuda hadi’a ka hasa’e ita nia  índise  persesaun korrupsaun iha nivel gobal,” Inocêncio de Jesus Xavier dehan.

Nia  subliña  katak, ho númeru 73 ne’ebé Timor-Leste okupa iha Índise persesaun Korrupsaun globál husi nasaun 180,  nia konsidera Estudu Timor-Leste mós liu-husi  autoridade relevante sira arolla ona  dokumentu prosesu investigasaun la’o,  to’o ikus Timor-Leste bele okupa  pontu hanesan ne’e.

“Ne’e signifika ita nia baze bá dadus sira kona-bá  kontrollu hahú di’ak,  tanba ne’e ema komesa haree ita bá kolokasaun númeru 73 husi globál Índise persesaun korrupsaun ne’e,  entaun ne’e hatudu katak iha progresu andamentu,” nia hateten.

Nia afirma, buat ida-ne’ebé   atu hadia,  maka  prosesu prevensaun  sira no informasaun bá ajente administrasaun públika, dirijente sira, bá aranja  ekipamentu sira ne’ebé maka  la’o, tenke iha  kontrollu   ho di’ak  hodi bele garantia iha futuru  bele redus no kombate korrupsaun iha Timor-Leste.

Nia  esplika, prevene no kombate korrupsaun tenke  desamina informasaun no kapasitasaun bá kargu xefia sira,  bá sidadaun ne’ebé tuur iha pozisaun estadu, tenke iha duni informasaun kontrola  di’ak  atu  garantia kombate korrupsaun iha nasaun ida ne’e.

“Ita haree hanensan CAC hahú hala’o ona  rejistasaun, kargu xefia sira tenke halo sira nia relatóriu ne’e, sé lae ema husi koima, ka multa bá sira uanhira sira la presta sira nia deklarasaun  bá iha Tribunál ka bá CAC tuir sira nia rendimentu kada atuál,” nia dehan.

Nia afirma, medida prevensaun no kombate korrupsaun atu lá’o di’ak, polítiku sira tenke apoia  servisu CAC nian,  atu nune’e, bele iha duni seriedade hodi promove Governasaun di’ak.

Fó hanoin fali fali katak relatóriu  survey husi Transparénsia Internasionál kona-bá indise persesaun korrupsaun tinan 2025 iha setór públiku, hatudu Timor-Leste tama iha klarifikasaun 73  husi nasaun 180.

Rezultadu survey Índise Persesaun Korrupsaun 2025  ne’ebé fó sai husi Transparénsia Internasionál, Tersa 10 Fevereiru 2026, hatudu Timor-Leste hetan skor 44 hosi 100. Índise ne’e iha média pontu 33.20 hosi 2006 to’o 2025, atinji skor aas liu iha tempu tomak ho skor 44 iha 2024 no pontu ki’ik liu ho pontu 22 iha 2008.

Timor-Leste nia klasifikasaun korrupsaun iha média 106.70 hosi 2006 to’o 2025, atinji nível aas liu  mak 146 iha tinan  2009 no mínimu 70 iha 2023.

Dadus istóriku hatudu katak, entre tinan 2006 to’o 2025, Timor-Leste iha média klasifikasaun 106,70. Iha períodu ne’e, pozisaun aas liu rejista iha tinan 2009 ho klasifikasaun 146, enkuantu pozisaun di’ak liu atinji iha tinan 2023, ho klasifikasaun 70, ne’ebé reflete esforsu kontinua hodi hasae transparénsia no hasae integridade iha governasaun públika.

Índise Persesaun Korrupsaun klasifika nasaun no teritóriu sira bazeia ba to’o iha ne’ebé maka sira nia setór públiku sira hetan persesaun hanesan korruptu. Nasaun ka teritóriu ida nia pontuasaun indika nivel korrupsaun iha setór públiku ne’ebé persebe iha eskala 0 (koruptu tebes) to’o 100 (moos tebes).

Jornalista: Marcelino Tomae