Hatutan.com, (23 Fevereiru 2026), Díli –Tribunál Judisiál Primeira Instánsia Díli (TJPID), Segunda (23/02/2026), halo julgamentu bá kazu krime partisipasaun ekonómia no negósiu ne’ebé deskonfia envolve husi arguidu na’in-tolu ne’ebé antes ne’e asume kargu xefia íha tempu mandatu Preizdente Parlamentu Nasionál, Saudozu Fernando de Araújo “Lasama” nian.
Logotipu TJPID
Krime partipassun ekonómia iha negósiu ne’e tanba halo dezeñu bá BoQ no halo projetu ajudikasaun direta ba empreza ne’ebé reabilita rezidénsia bá Prezidente Parlamentu Nasionál (PPN), Saudozu Fernando de Araújo “Lasama” no nia vise-Parlamentu Nasionál iha tinan 2012.
Audiénsia julgamentu ne’ebé prezide husi juiz prosesu, Julmiati Freitas lee sai akuzasaun ba arguidu sira, katak arguidu sira ho naran insiál mak hanesan LNdJAdC, JRA no HdRG.
Iha akuzasaun ne’e sita katak iha indisius sufisiente katak arguidu LNdJAdC , servisu nu’udar funsiunáriu públiku iha Parlamentu Nasional dezde tinan 2001 no iha tinan 2009 to’o 2012, asume kargu nu’udar Xefe Divizaun Planu, Finsansas no Aprovisionamentu, ho kna’ar prinsipál mak hanesan prepara relatóriu mensal kona-bá ezekusaun orsamenntu PN, prosesu despezas kona-bá salariu funsináriu sira-nian no beins servisu ne’ebé hetan autorizasaun husi superior, elabora planu orsamentu no atividade PN nian kada tinan hodi aprejenta ba Konseillu Administrasaun no mós aprezenta ba PN.
Advertisement
Arguidu JRA servisu nu’udar funsiunáriu públiku iha Parlamentu Nasional dezde tinan 2007 to’o agora, no iha tinan 2007 to’o tinan 2012, asume kargu nu’udar Sekretáriu-Jerál Parlamentu Nasional, ho kna’ar prinsipál mak superviziona servisu apoiu tékniku bá orgaun iha Parlamentu Nasionál, nomeadamente kona-bá plenaria .no servisu komisaun parlamentar, halo jestaun iha nivél administrativu, patrimonial, rekursu finannseiru no rekursu umanu, apoiu membrus PN sira, asegura bá disponibilidade no aplikasaun adekuadu kona-bá teknólojia komunikasaun no informasaun, no tau matan ba jestaun no avaliasaun bá servisu sekretariadu nian iha Parlamentu Nasionál.
Arguidu HdRGB hahú harii ninia empreza naran U-Rema Unip. Lda, iha tinan 2010, halo servisu iha área konstrusaun, perfurasaun bee-moos no fornesirmentu no arguidu nia kna’ar prinsipal mak prepara planu atividade empreza nian, halo verifikasaun bá dokumentus empreza, toma responsabilidade ba atividade ne’ebé empreza hala’o, legaliza no asina dokumentu administrativu neʼebé relevansia ho servisu empreza nian.
Tuir planu kapital iha tinan fiskal 2012, Sekretáriadu Parlamentu Nasionál halo komitmentu osan ho montante US$80,000.00 ho objetivu atu halo reabilitasaun ba moru residénsia PPN no Vise-PPN iha Farol, Nune’e, iha loron 14 fulan-Maiu 2012, ofisial finansas Parlamentu Nasionál, Hernani de Orleans, prosesa CPV Nº 12PR200037A ho valor orsamentu US$80,000.00 ne’ebé sertifika husi arguidu LNdJAdC nu’udar Xefi Divizaun Planu, Finansas no salariu funsináriu sira no beins servisus.
Iha loron 14 fulan-Maiu 2012, ofisiál finansas Parlamentu Nasionál, Hernani de Orleans, prosesa CPV Nº 12PR200037A ho valór orsamentu US$80,000.00 ne’ebé sertifika husi arguiduL NdJAdC no aprova husi arguidu JRA nu’udar Sekretáriu-Jerál PN.
Iha loron hanesan prosesa mós PN ho valór osan US$41,922.22 ba reabilitasaun moru rezidensia Presidenti PN no valor US$38,077.78. bá projetu reabilitasaun moru rezidénsia Vise-PPN, maibé projetu halo moru bá residensia Vise-PPN ne’e ikus mai la realiza.
Advertisement
Liu husi kontaktu entre arguidu JRA halo ho tékniku Elizino Ferreira iha fulan-Abril 2012 kona-bá reabilitasaun moru ba rezidénsia PPN, nune’e iha loron 31 fulan-Maiu 2012, tékniku Elizino Ferreira prepara BoQ, lista analizé presu unitáriu no kustu bá mão da obra ho valór orsamentu US$29,094.63, ne’ebe sertifika husi Xefi Konstrusaun Públiku-MOP, Hermenegildo Guterres, no aprova husi Direitora Edifikasaun-MOP Rosa Amaral Vong
Tuir kontratu, kustu neʼebé mak husi parte finansas Parlamentu Nasionál halo pagamentu direita ba Elizino Ferreira ho montante US$8,000.00 hodi halo BoQ, lista analizé presu unitáriu, dezeñu no kustu ba mão daobra.
Maske nune’e, BoQ no lista analizé presu unitariu ne’ebe mak Elizino Ferreira halo, ne’ebe sertifika no aprova husi Obras Públika ne’e, arguidu JRA no arguidu LNdJAdC la utiliza, maibé arguidu na’in-rua ne’e halo fali alterasaun bá BoQ no rekapitulasaun nhodi hakerek ho liman no aumenta montante osan iha tabela lista presu unitáriu husi montante US$29,094.63, hodi aumenta sae bá ba montante US$41.922.22 .
Hafoin halo tiha alterasaun bá BoQ no rekapitulasaun ne’ebé mensiona ona iha leten, arguidu JRA no arguidu LNdJAdC, halo fali kopia ba . Elizino Ferreira, Hermenegildo Guterres, nu’udar Xefi Konstrusaun Públiku-MOP no Rosa Amaral Vong, nu’udar Direitora MOP, sira nia asinatura ba BoQ no rekapitulasaun ne’ebe mak arguida JRA no arguidu LNdJAdC.
Arguidu LNdJAdC , nu’udar Xefi Divisiaun Planu, Finansas ne’ebé Aprovisionamentu, propoin karta justifikasaun ba arguidu JR, nudar Sekretariu Geral PN, hodi ajudika direita ba empreza U-Rema Unip. Lda, no karta justifikasaun refere hetan mos aprovasaun husi arguidu JR, maske projeitu ida ne’e la priense rekejitus no la kategoria nudar projeitu emerjensia.
Advertisement
Iha loron 19 fulan-Outubru 2012, arguidu JRl nudar Sekretáriu-Geral PN no arguidu HRG nudar Diretur empreza U-Rema Unip. Lda, selebra kontratu Nº. PN-9403 no iha loron ne’e kedas arguidu LN nudar (Xefe Divisaun Planu, Finansas no Aprovisionamentu) prepara PO numeru 012009403, CPV ho valor orsamentu US$ 41,922.22 no hetan aprovasaun husi arguidu JRA, nu’udar Sekretariu Jerál PN.
Nia hetan pagamentu dubru. Nune’e, arguidu hamosu prejuizu ba Estadu Timor-Leste ho montante US$8,954.73. Hafoin halo tiha alterasaun bá BoQ orijinál ho montante US$29,094.63 refere, tuir mai iha loron 15 fulan-Novembru 2012, empreza U-Rema, prepara fali BoQ adisionál ho montante US$12,750.00, ne’ebé la tama iha BoQ anterior no laiha dezeñu, atu justifika alterasaun BoQ ho montante US$41,922.22.
BoQ adisionál ho montante US$12,750.00, mensiona óos item servisu seluk ida kona-ba servisu kanopi ho montante US$5,250.00, no tuir orientasaun husi arguidu JR no arguidu LN iha loron 10 fulan-Dezembru 2012, arguidu HdRGB hato’o tan kotasaun ho montante US$8,000.00 ba Sekretáriu-Jerál PN no hetan aprovasaun husi arguidu JRA, iha loron 11 Dezembru 2012, nafatin mennsiona item servisu kanopi iha item numeru 11 ate 13, husi kotasaun refere ho montante US$ 4,910.00,.
Anguidu sira mak hanesan JRA, LN no arguidu HRGB ho livre vontade hodi konjuga esfietu ho propozitu pratika aktu hirak ne’e, maske sira hatene katak sira ninia hahalok ne’e konna lei, ne’ebe ikus mai sira rasik mak sei reprejenta ba aktu hirak ne’e.
Ho faktu sira ne’ebe hakerek ona iha leten, konstitui arguidu sira mak hanesan JRA no, LNdJAdC, HDRGB hanesan ko-autor material ho forma konsumada, ba krime partisipasaun ekonomia iha negosiu, ne’ebe previstu no punidu iha artigu 299 n. 1 no 2, husi Ködigu Penal Timor-Leste,.
Advertisement
Iha akuzasaun Ministeriu Públiku akuza Arguidu HRGB nu’udar ko-autor material ho forma konsumada, ba krimi burla agravada ne’ebe previstu no punidu iha artigu 267 n. 1 al. a), husi Kódigu Penal Timor-Leste.
Hatan bá akuzasaun ne’e, LNdJAdC iha sala julgamentu hateten akuzasaun Ministeriu Públiku ne’e balun loos no balun la loos.
Nia fó razaun katak momentu ne’e iha dezeñu BoQ ba iha rua ida ho valór US$19,000.00 resin ne’e maka bá reabilitasaun bá reabilitasaun rezidensia Prezidente Parlamentu Nasionál momentu ne’ebé Fernando Lasama de Araújo nian iha Farol, maibé dezeñu ne’e la akomula lori protesaun no kanopi inklui fasilidade sira seluk tan.
Tanba ne’e, hamosu tán BoQ ida segundu ho valór osan $12 mil-resin, no BoQ segundu ne’e mak akomula moru protesaun kanopi.
Nia konfensa bá Tribunál BoQ ida segundu ne’e ekipa tékniku Enjeneria sivíl ba halo kedan estudu viabilidade no identika katak BoQ ida segundu ne’e mak priense duni kritériu tanba akomula buat sira ne’ebé tuir enjeneria hateten.
Advertisement
Nia dehan, momentu ne’ebá Prezidente Parlamentu Nasionál Fernando de Araújo “Lasama” fó orden ba nia arguidu LNdJAdC atu aselera prosesu reabilitasaun ba rezidénsia propriu Presidente Parlamentu Nasionál iha Faról tanba rezidénsia ne’e la’ós de’it ba rezidénsia propriu ba Prezidente Parlamentu de’it maibe sei uza ba enkontru sira bainhira simu ema boot sira.
Tanba momentu ne’ebá nia fó orden ba arguidu LNdJAdC hodi buka empreza ba reabilitasun rezidénsia Prezidente Parlamentu Nasionál iha Faról ho karakter urjensia.
Nia dehan, momentu ne’e bazea bá orientasaun Fernando de Araújo “Lasama” nia entaun sira ajudika duni kompaña hodi halo reabilitasaun bá rezidénsia Prezidente Parlamentu iha Farol ne’e, hahú iha fulan-Outobru no uza osan Quater dahaat nia husi OJE 2012.
Arguidu dehan, maske obra ne’e ho karakter urjénsia ho kompañia ajudikasaun direta de’it maibé obra ne’e iha kualidade.
Iha audiénsia julgamentu ne’e arguidu husu ba Juiz sira atu ba halo inspesaun ba lokál nune’e bele haree obra rezidénsia Prezidente Parlamentu Nasionál Farol ne’e iha duni kualidade ka lae.