Diretór Ezekutivu FONGTIL, Inocêncio de Jesus Xavier. Foto/Marcelino Tomae
Diretór Ezekutivu FONGTIL, Inocêncio de Jesus Xavier, bá Hatutan.com iha nia kna’ar fatin Díli, Segunda (09/03/2026), hateten sosiedade sivíl enkorza Polísia Sientífiku Ivestigasaun Kriminál (PCIC- sigla-portugés) atu kontinua servisu halo investigasaun fujitivu Kalumban Mali.
“Supermasia bá lei ita nia rejime ne’e, rejime demokrátiku, rejime direitu, katak intervensaun hotu-hotu baze bá lei. Kualker sé de’it mai ita-nia rai, sé maka proteje ema kriminozu ka ema koruptór ne’e, tenke kaer mós sira, sé de’it, tantu Prezidente Repúblika, Primeiru-Ministru ka Jenerál ruma maka apoia ema hanesan ne’e, nia la bele reprezenta Estadu, tanba sira uza sira-nia pozisaun ne’ebé povu fó bá sira ne’e atu garantia funsionamentu Estadu direitu demokrátiku, la’ós atu dezmantela atu la bele respeita estadu direitu demokrátiku ne’e,” Direitór Ezekutivu FONGTIL, Inocêncio de Jesus Xavier hateten.
Advertisement
Nia hatutan, sé líder ka ema ruma maka iha posibilidade no prova banhira PCIC hatene katak ema polítika apoia fujitivu Kalumban Mali ne’ebé hola parte muda tiha ona nia nasionalidade bá Timor ne’e tenke kaer hotu.
Nia subliña, lei Estadu Timor-Leste ne’e vale bá ema hotu, laiha ema líder ida atu trata nasaun ne’e hanesan kompaña unipesoal Lda, tanba ne’e sé de’it maka proteje fujitivu Kulumban Mali alias Leonardo Benigno Tilma, maka PCIC uza dever no lei hodi halo investigasaun.
“Estadu Timor-Leste ne’e la’ós ema ida nian, ita-boot sira, ha’u, no inan-aman no ita sira ne’e sofre bá rai ida-ne’e maka ohin loron ukun aan, ne’ebé ema ruma, líder ruma labele trata nasaun ne’e hanesan nia uma lisan ka nia kompaña unipesoal, ne’e la bele,” nia dehan.
Nia husu bá PCIC atu la bele baruk, atu hasoru dezafiu, bainhira podér Polítika ruma proteje ema kriminozu ka ema koruptór hanensan fujitivu Kalumban Mali.
“Kriminozu la bele dumina ita nia estadu, Estadu maka iha kbiit atu kontrola atividade kriminozu, laiha nasaun ida maka kriminozu ida atu manán aparellu estadu, laiha teoria ida atu hateten ida-ne’e, a não ser hamosu podeta, revolusaun, la’ós hanesan ida agora ne’e,” nia dehan.
Advertisement
Nia enkoraza PCIC atu servisu ho profisionalizmu, ho estratéjiku rasik hodi kontinua hetan, buka atu averigua nia la’o tama to’o iha ne’ebé mós buka, tanba Kalumban Mali ne’e, fujitvu bele bá kaer tasi la sa’e foho la monu, foho matebian mós la namtate tun taka rai Manufahi, rai kablake ho rai Ainar, ne’ebé tenke kaer Fujitivu Kalumban Mali ne’e.
Nia afirma, Kalumban Mali ne’e, deskonfia envolve kazu korrupsaun iha Timor Osidental maka halai subar iha Timor-Leste, tanba sá maka la bele haruka fila.
Nia hatutan, fujitivu Arnolfo Teves Jr bele haruka fila, tanba sá Kalumban Mali, Estadu la bele haruka fila, iha relasaun saída, ka iha relasaun ho partidu Polítiku sira ne’ebé maka agora kaer ukun ne’e.
Direitór Ezekutivu FONGTIL ne’e, afirma katak Sosiedade Sivíl prontu apoia PCIC hodi hodi halo investigasaun kle’an bá Kalbuadi Mali Fujitivu husi Indonézia mai subar aan iha Timor-Leste to’o hetan dokumentu sidadaun Timoroan.
Nia mós rekomenda katak, bá Povu iha territóriu laran tomak partidu ne’ebé hakiak ema kriminozu ka Korruptor husi nasaun seluk, la bele vota bá partidu ne’e, hanesan Kalumban Mali.
Advertisement
Fó hanoin fali fila katak Kazu fujitivu Kalumban Mali ne’ebé deskonfia falsifika dokumentu hodi hetan nsionalidade Timor ho naran Leonardo Benigno Tilman, sai sensitivu no dilemátiku ba Polísia Sientifiku Investigasaun Krminál (PCIC, sigla portugés) tanba ema ho podér politíku no ema balun tan ho pozisaun boot mak proteze no fó hela kondisaun ba Kalumban Mali hodi la’o livre iha Timor-Leste.
Kalumban Mali ne’ebé deskonfia falsifika dokumentu hodi hetan nasionalidade Timor ho identidade Leonardo Benigno Tilman, hetan sentensa husi Painél Juis Tribunál Krime Korrupsaun ka Pengadilan Tindak Pidana Korupsi (Tipikor) Kupang-Indonézia, tinan-15 prizaun efetivu iha tinan 2016. Maibé, proses julgamentu bá kazu ne’e ho karater in-absénsia ho ajenda akuzasaun final, Kalumban Mali halai lakon to’o ohin loron.
Kalumban Mali sai hanesan fujitivu ka DPO (Daftar Pencarian Orang) Prokuradoria NTT ho Prokuradoria Jerál Repúblika Indonézia nian dezde kedas tinan 2016.
Kalumban Mali, envolve kazu fornesimentu adubu ka pupuk ho kuantidade tonelada 575 ho valor orsamentu millaun Rp 976.
Kalumban Mali nu’udár Diretór CV Eka Cipta Persada ne’ebé hetan detensaun dezde loron 28 fulan-Fevereiru 2014. Molok ne’e, iha fulan-Jullu tinan 2013, Kalumban Mali sai hanesan kandidatu membru lejislativu husi Partidu Amat Nasonal (PAN) bá DPRD-NTT.
Advertisement
Iha entrevista Hatutan.com ho Diretór Nasionál PCIC, Vicente Fernandes e Brito, Sesta 20 Fevereiru 2026, bainhira partisipa iha Aniversáriu CAC bá dala XVI iha Faról, Díli, informa katak kazu fujitivu Kalumban Mali ne’e sensitivu liu, tanba ema ho podér polítiku sira maka proteje
“Kazu bá fujitivu Kalumban Mali ne’e sensitivu liu, tanba ema-boot de’it mak backing ka apoiu no fó kondisaun, tanba ne’e, difisil bá PCIC hodi halo servisu investigasaun bá kazu ne’e,” Diretór Nasionál PCIC Vicente Fernandes e Brito hateten.
Nia afirma kazu fujitivu Kalumban Mali nian ne’e, PCIC la kontinua investigasaun kleur ona, ho razaun maka sensitivu, tanba fujitvu ne’e rasik sadere metin ho figura importante balu iha Timor.
Fó hanoin tan fali katak iha Kuarta, 05 fulan-Juñu tinan 2023, hale’u tuku 16:00 Otl, PCIC halo kapturasaun no detensaun ba fujitivu Kalumban Mali iha nia rezidénsia Fomento, Díli.
Autoridade PCIC kaptura no detein fujitivu Kalumban Mali relasiona ho informasaun katak nia kaer ilegalmente dokumentu sidadania Timor nian hodi troka nia naran ba Leonardo Benigno Tilman husi Munisípiu Bobonaro.
Advertisement
Iha detensaun no kapturasaun ne’e, PCIC asegura dokumentu importante sira hosi Kalumban Mali alias Leonardo Benigno Tilman, hanesan sertidaun Nascimento ne’ebé deskonfia atribui husi indivíduu ida iha Ministériu Justisa Timor-Leste, Billete Identidade Timor-Leste no sertidaun kazamentu husi Parókia ida ne’ebé hola parte iha Arkidioseze Metropolitana Díli.
Fujitivu Kalumban Mali nia orijen husi Lamaknen, Postu Administrativu Atambua, Provínsia Kupang, Timor Osidentál ka NTT (Nusa Tengara Timur).
Tuir família balun Kalumban Mali nian ne’ebé Hatutan.com hasoru (tanba kestaun seguransa la bele públika fontes ne’e nia identidade) iha Díli, Kuarta 26 Juñu 2025, informa katak nia koñese Kalumban Mali tanba sira-na’in rua nia inan bin-alin. Maibé, nia lahatene paradeiru fujitivu Kalumban Mali nian iha Timor-Leste.
Família husi Kalumban Mali ne’e haktuir iha tinan 2024, Kalumban Mali sei vizita nia, maibé to’o agora lakon ona kontaktu no nunka vizita nia.