Hatutan.com, (27 Marsu 2026), Díli— Primeiru-Ministru (PM), Kay Rala Xanana Gusmão, apela bá membru tomak iha Instituisaun Polísia Nasionál Timor-Leste (PNTL) atu halo atuasaun bá problema ruma iha terrenu tenke hatudu profisionalizmu no servisu maka’as atu bele asegura estabilidade nasionál.
Primeiru-Ministru fó-sai apelu ne’e iha serimónia komemorasaun aniversáriu PNTL bá dala-26 (27 Marsu 2000 – 27 Marsu 2026) no posse bá Komandante Jerál foun, Komisáriu Assistente Afonso dos Santos ho Segundu Komandante Jerál PNTL foun, Komissária Assistente Natércia Eufrásia Soares Martins iha resintu Palásiu Governu, Sesta (27/03/2026).
Primeiru-Ministru husu ne’e tanba bainhira halo atuasaun ho profisionál mak sei manán liu-tán konfiansa hosi povu.
“Povu tomak fiar katak imi ajente polísia hamutuk ho imi-nia komandante na’in-rua, ita hamutuk asegura estabilidade iha ita-nia rain, hodi povu bele fiar katak nia bele moris sein preokupasaun kona-bá seguransa tanba iha polísia ne’ebé iha sira-nia kotuk atu ajuda,” PM Xanana hateten.
Advertisement
Xefe Governu fó parabéns bá PNTL tanba ohin loron halo ona tinan-26. Tenke fó parabéns mós bá servisu di’ak hosi eis-Primeiru komandante Henrique da Costa no Segundu Komandante Pedro Belo.
Xefe Governu sita diskursu Primeiru-Komandante ne’ebé haktuir hosi kedan bainhira PNTL hahú to’o ohin loron, nia mós presta omenajen bá komandante PNTL sira ne’ebé ho sira-nia servisu, dedikasaun mak ohin loron ema hotu bele hamrik iha-ne’e.
Ohin Komandante-Jerál, Afonso dos Santos temi ona saída mak atu hadi’a reforsa tán PNTL. Loos duni bá nasaun rasik mós buka atu deskobre, haree saida mak halo di’ak, saida mak halo a’at, hodi bele kurije, hodi bele konsolida Estadu Direitu Demokrátiku.
“Tanba ida-ne’e tinan rua nulu liu restaurasaun ukun an maibé ita hotu assume kompromisu katak ita tenke hadi’a di’ak liu-tán PNTL,” PM Xanana deklara.
Advertisement
Relasaun entre polísia ho komunidade tenke amizade la’ós baku arbiru, ameasa arbiru, komunikasaun ida-ne’e mak persiza iha. Tenke haree bá fronteira, buat oin-oin. Tanba ne’e maka husu bá Komandante-Jerál tuir de’it saida mak dehan rasik ona, buka atu halo koordenasaun ne’ebé di’ak-liu iha seitór hotu-hotu kona-bá planu PNTL nian.
Ohin loron mundu enfrenta hela situasaun defísil, funu iha Iraun no impaktu to’o daudaun ona mai Timor maibé senti katak sei la todan liu hanesan iha rai seluk-seluk. La hatene funu ne’e bainhira mak hotu no problema sei mai nafatin tán. Ne’e duni PNTL tenke prepara-a’an, prepara kondisaun hodi ita bele asegura estabilidade iha rai ne’e.
TL foin hahú prosesu ida ne’ebé la fásil, la defísil, komplexu ida kona-bá integrasaun bá ASEAN. Tanba ne’e maka iha rezolusaun Governu hato’o bá Komandante-Jerál atu haree seguransa rai ne’e nian, haree bá oinsá bele asegura estabilidade iha rai ne’e. Bá Segundu Komandante bele haree fali bá kooperasaun internasionál kona-bá integrasaun iha ASEAN.
Nu’udár membru foun ASEAN, PNTL mós sei kumpri devér tuir saida mak fó ona, labele halimar tanba nu’udár membru foun PNTL bele responde ezijénsia sira hosi ASEAN katak iha 2027 iha eleisaun Prezidensiál, 2028 eleisaun Parlamentár no 2029 Prezidénsia ASEAN ninian.
“Tanba ida-ne’e povu hein PNTL bele responde bá situasaun difísil ne’ebé sei mai ho di’ak, ho hotu-hotu nia dedikasaun maibé mós respeitu bá direitus umanus. Ami hotu fiar katak ho reforma institusionál, ho korresaun ne’ebé hala’o daudaun hodi bele presta omenajen bá imi-nia servisu ne’ebé fundamentál tebes bá estabilidade nasaun nian ami fiar katak imi mós bele konfia povu,” Xanana Gusmão hateten.
Advertisement
Iha fatin hanesan Komandante Jerál foun, Komissáriu Assistente Afonso dos Santos hato’o kompromisu atu hala’o misaun ida-ne’e ho haraik-an, maibé mós ho konsiénsia tomak kona-bá responsabilidade ne’ebé tau iha kabaas, iha servisu bá Estadu no bá povu timoroan.
Istória PNTL nian mak istória ida ne’ebé naruk, kompleksu, marka ho sakrifísiu no dezafiu sira ne’ebé signifikativu. Hosi períodu administrasaun tranzitória Nasoens Unidas nian, iha Superintendente Paulo de Fátima Martins nia lideransa, to’o momentu difísil krize polítika ne’ebé rai ne’e hasoru, PNTL hatudu reziliénsia no kapasidade bá adaptasaun no reforma.
Hafoin krize polítika ida-ne’e, intervensaun Nasoins Unidas nian dala ida tán assume papél desizivu ida iha kontrollu no reorganizasaun forsa polísia nian, iha kontestu ida ne’ebé partikularmente koñesidu nu’udár Akordu Suplementár.
Iha faze difísil ne’e mak Komandante Longuinhos Monteiro kaer lideransa, ho misaun klaru atu konsolida instituisaun no garante koordenasaun efetivu entre forsa Estadu no UNPOL (Gabinete Seguransa Públika Nasoens Unidas).
Iha de’it tinan rua, ho determinasaun no vizaun estratéjiku, Komandante Longuinhos konsege konsolida, reestrutura, no restaura misaun primária PNTL nian kona-bá kontrolu totál bá operasaun polísia nian iha Timor Leste.
Advertisement
Nune’e, iha tinan 2012, iha nia lideransa, PNTL asume tomak mandatu totál bá misaun polísia nian, hodi marka momentu istóriku ida ne’ebé kontribui ho desizivu bá polítika Governu nian atu hakotu misaun Nasoins Unidas nian iha Timor Lorosa’e.
Importante atu reafirma, ho klaru, katak Polísia Nasionál Timor-Leste la’ós, no labele sai, instrumentu polítiku ida. PNTL nu’udár instituisaun la partidária Estadu nian, iha servisu Konstituisaun no lei nian iha área Seguransa nian.
Advertisement
“Ami-nia misaun mak atu garante implementasaun polítika sira Governu nian iha ámbitu seguransa nian, hodi garante seguransa interna, orden públika, no protesaun ba sidadaun hotu-hotu, lahó distinsaun. Ida-ne’e maka prinsípiu universál ne’ebé orienta forsa polísia modernu no profisionál sira hotu,” Afonso dos Santos hateten tán.
Kona-ba ida-ne’e, Komandante foun na’in-rua halo ona kompromisu metin atu kontinua prosesu harii PNTL ida-ne’ebé sai sólidu bá beibeik, profisionál, la’ós partidáriu no orientadu bá rezultadu ne’ebé bele hatán bá dezafiu atuál no futuru seguransa nasionál nian.
Iha prioridade estratéjiku sira, Komandante na’in-rua destaka reforsu profisionalizmu no disiplina institusionál liu-hosi formasaun kontínua, promosaun étika no integridade no luta firme hasoru kualkér forma indisiplina nian iha PNTL nia laran.
Segundu, modernizasaun instituisaun nian, ho investimentu iha teknolojia, hametin investigasaun kriminál no dezenvolve kapasidade espesífika sira, partikularmente iha kombate ba krime transnasionál, konstitui ameasa ida ne’ebé bo’ot liu ne’ebé mosu ohin loron.
Terseiru, hametin polisiamentu komunitáriu, promove relasaun konfiansa ho komunidade sira, ne’e esensiál bá prevensaun krime no estabilidade sosiál.
Advertisement
Kuartu, intensifika koordenasaun inter-institusionál, reforsa ligasaun ho F-FDTL (Forsa Defeza Timor-Leste), Ministériu Públiku, PCIC (Polísia Investigasaun Kriminál) no servisu intelijénsia estadu nian, atu nune’e bele garante resposta ida ne’ebé integradu no efikás bá ameasa sira seguransa nasionál.
PNTL tenke garante koordenasaun ne’ebé efetivu no permanente ho servisu estadu nian hotu-hotu, hodi promove koordenasaun institusionál ne’ebé sólidu ne’ebé fó dalan ba resposta integradu ba dezafiu seguransa nasionál.
Iha tempu hanesan, tenke afirma ho sentidu responsabilidade, katak interese superiór sira seguransa estadu nian tenke prevalese liu kualkér interese institusionál ka setoriál, orienta nafatin asaun sira ho prinsípiu interese nasionál nian.
Iha nível rejionál no internasionál, Komandante na’in-rua sei hametin nafatin kooperasaun ho parseiru sira, liuliu iha ámbitu ASEANAPOL, ASEAN, CPLP, TLPDP no organizasaun internasionál sira seluk, promove troka informasaun no reforsu kapasidade institusionál sira.
Partisipa iha serimónia ne’e alta entidade Estadu tomak, membru Parlamentu Nasionál, membru Governu, ofisiais superiór PNTL ho F-FDTL, Korpu Diplomátiku sira, sosiedade sivíl no konvidadu sira