Opiniaun

Prestasaun Hanesan, Tratamentu Diferente! Refleksaun kona-ba Regime Funsonáriu iha Timor-Leste

Published

on

Hakerek nain; Quintiliano A. Belo

Administrasaun públika iha Timor-Leste hahu ho prosesu simples iha períodu UNTAET, ho promesa fundamentál sira katak Estadu tenki servi sidadaun hotu ho prinsipiu justisa, legalidade no ekuidade. Promesa ida-ne’e sai fundasaun morál no institusionál ba konstrusaun administrasaun públika iha Timor-Leste. Maibé iha pratika, evolusaun sistema administrativu hatudu realidade ne’ebé asvezes diferente husi ideal ne’ebé Estadu rasik deklara iha nia hahú.

Tratamentu la hanesan entre Funcionáriu Regime Jerál, Funcionáriu Regime Espesiál no kontratu termu-sertu sai fenomena struktural ne’ebé kontinua hamate prinsipiu fundasaun Estadu nian. Diferensa ida-ne’e laos de’it kestaun tekniku ka administrativu, maibé sai kestaun morál, sosial no politika, tanba iha implikasaun boot ba motivasaun funcionáriu, sustentabilidade fiskál, no konfiansa públika ba Estadu rasik.

Advertisement

Ho nune’e, testu ida-ne’e hakarak fó refleksaun kritiku ne’ebé bele sai referénsia ba makaer ukun sira, hodi halo desizaun ne’ebé ponderadu, justu no responsável iha tempu oin mai.

Prestasaun Hanesan, Tratamentu Diferente!

Iha kontekstu Timor-Leste, durante 23 tinan restaurasaun independénsia, ita hotu akompanha katak la iha evidénsia klaru ne’ebé hatudu kapasidade ka kontribuisaun estraordináriu ida liu sira seluk ka liu malu iha forma sistemátika. Funcionáriu Regime Jerál, Funcionáriu Regime Espesiál no kontratu termu-sertu, iha prinsipiu, hala’o servisu ho nivel prestasaun ne’ebé kuaze hanesan deit, iha estrutura institusionál ne’ebé hanesan mos.

Sira hotu servisu iha ministériu, sekretaria estadu, diresaun-jerál no diresaun nasional, servisu munisípiu, no instituisaun públika seluk. Sira prepara dokumentu ofisiál, halo planeamentu, jere prosesu administrativu, monitoriza implementasaun politika públika, no garante katak desizaun politika bele tradús ba asaun konkreta iha nivel operacional.

Maibé, funsaun barak liu ne’e dupladu ka politizadu, no asvezes la reflete sira nia vokasaun ka kapasidade profisionál. Fenómenu ida-ne’e hatudu katak motivasaun iha funsaun públika barak liu laos tanba vokasaun atu servi Estadu no sidadaun, maibé liu-liu tanba diferensa salariál no benefísiu, ne’ebé iha prátika la lori ba rezultadu institusionál ne’ebé di’ak.

Estagnasaun, Desmotivasaun no Falta Meritokrasia!

Iha realidade, Funcionáriu públiku barak enfrenta estagnasaun karrera, sistema avaliassaun desempenho ne’ebé la klaru, no estrutura remunerasaun ne’ebé la reflete responsabilidade real no karga servisu ne’ebé sira suporta. Sentimentu dominante ne’ebé mosu iha funsaun públika mak frustrasaun: esforsu boot, rekognisaun menus; vokasaun profisionál subordinadu ba koor politika no estatutu administrativu.

Advertisement

Nee laos problema individual. Nee problema sistémiku ne’ebé, se la rezolve, bele erosiona motivasaun kolektiva, diminui dignidade servisu públiku, no, iha longo prazú, minar kapasidade Estadu atu servi sidadaun ho efisiénsia, justisa no kredibilidade. Diskusaun ida-ne’e laos kona-ba polísia kontra administradór, ka juiz kontra tekniku. Diskusaun ida-ne’e kona-ba prinsipiu. Tamba  Estadu ne’ebé fó privileji deit ba estatutu no kontratu institusionál  laos ba mérito,  seidauk iha base moral suficeinte atu husu motivasaun, integridade ka performansia husi nia funcionáriu sira. Pior liu tan, sistema ne’e mina konfiansa públika. Sidadaun haree Estadu hanesan espasu privilejiu, laos servi. Funcionáriu sira sente katak sira nia esforsu la fó diferensia.

Signifika mos katak, diferensa entre Regime Jerál, Regime Espesiál no kontratadu termu-sertu hatudu katak tratamentu profisionál determina deit husi estatutu administrativu, laos husi desempenho, kompeténsia ka kontribuisaun real. Tamba idealmente, meritokrasia lolos presiza sistema avaliassaun transparente, kriteria promosaun klaru, no mobilidade karrera ne’ebé permite funcionáriu ho kapasidade atu sae, independentemente husi label koor politku.

Dalan ba Reforma: Klaridade, Ekuilíbriu no Korajen Politika!

Reforma funsaun públika laos fasil, maibé mos la bele adia. Estadu presiza define klaru: saida mak funsaun propriu Regime Jerálsaida mak halo Regime Espesiál existi?  no saida mak kontratu Termu-Sertu lolos?

Husi perguntas sira iha leten, atu hahu tenki konsidera mos; Premeiru, Regime Jerál presiza reforma estrutural: tabela salariu rasional, karrera previsível, no investimentu sério iha formasaun no kapasidade. Segundu, Regime Espesiál presiza iha auditoria polítika no tekniku. Terseiru, Kontratu termu-sertu presiza limitasaun klaru, teto remunerasaun, no responsabilizasaun públika.

Tamba hakarak ka lakoi ou simu ka la simu, justisa administrativu laos igualdade superficial. Nee ekuilíbriu entre diferensiasaun ne’ebé nesesáriu no ekuidade ne’ebé moralmente defensável. Estadu ne’ebé forte la depende de’it ba lider ka diskursu nasionalista. Nee depende ba administrasaun públika ne’ebé profisionál, motivadu no sente tratamentu justu.

Advertisement

Se Timor-Leste hakarak konstrói administrasaun públika ne’ebé maduru, diskusaun kona-ba Regime Jerál, Regime Espesiál no kontratadu termu-sertu presiza sai diskusaun nasional, nune’e bele evita mos Estadu laos servi ka proteje ba grupo maibe servi no proteje sidadaun hotu.

 

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Trending

Exit mobile version