Hosi: Nelion Ornai Monteiro
Rai iha Timor-Leste la’ós de’it fatin ida ne’ebé ema bele harii uma, halo to’os ka harii empreza. Komunidade barak, rai iha valor ne’ebé liu husi valor ekonomia. Rai liga ho istória, identidade, kultura, relasaun familia no moris komunidade nian. Rai mak komunidade harii sira-nia moris hosi jerasaun ba jerasaun. Rai komunal tama iha diskusaun kona-ba dezenvolvimentu no investimentu, ita la bele haree problema ne’e de’it hosi perspetiva merkadu. Ita tenke haree mós hosi perspetiva direitu, kultura no justisa.
Konstituisaun Repúblika Demokrátika Timor-Leste iha Artigu 54.º garante direitu ba propriedade privada no hatuur katak propriedade privada labele uza ho prejuizu ba nia funsaun sosial. Konstituisaun ne’e mos hatete katak rekizisaun no espropriasaun tanba utilidade públika tenke halo ho indemnizasaun justu tuir lei. Importante liután, propriedade ba rai limita ba sidadaun nasionál.
Konstituisaun mos la taka dalan ba dezenvolvimentu ekonomia. Artigu 138.º hatuur katak organizasaun ekonomia Timor-Leste bazeia ba kombinasaun forma komunitária ho liberdade inisiativa no jestaun empresarial, no koeziste setór públiku, privadu, kooperativa no sosial. Artigu 140.º obriga Estadu atu promove investimentu nasionál no kria kondisaun atu atrai investimentu estranjeiru, maibé tenke konsidera interese nasionál. Artigu 141.º husu katak propriedade, uza no posse útil ba rai tenke regula hosi lei.
Dispozisaun sira-ne’e, ita bele haree katak konstituisaun la hili entre rai no investimentu. Nia buka kria ekilíbriu entre direitu propriedade, interese públiku, dezenvolvimentu ekonomia no interese komunidade. Problema ne’ebé mak oinsá ekilíbriu ida-ne’e bele realiza iha realidade moris loroloron.
Lei N.º 13/2017, kona-ba Rejime Espesiál ba Definisaun Titularidade Bens Imóveis, sai importante iha matéria ida-ne’e. Lei ne’e rekoñese propriedade komunitária no zona protesaun komunitária. Artigu 27.º, propriedade komunitária define nu’udar bens imóveis ne’ebé komunidade lokál rekoñese hanesan uza hamutuk no fahe hamutuk hosi komunidade, grupu ema ka família sira, tuir uza no kostume lokál. Lei ne’e mos hatuur katak bens imóveis komunitárius la bele transmite ba entidade ka ema seluk no la bele sai garantia ba dívida.
Dispozisaun ida-ne’e importante tanba hatudu katak lei Timor-Leste la haree rai komunal hanesan rai ida ne’ebé simplesmente livre atu fa’an ka transfere ba parte seluk. Rai ne’e iha natureza jurídika própria. Nia existénsia liga ho komunidade no ho uza no kostume lokál. Prosesu dezenvolvimentu ne’ebé envolve rai komunal tenke konsidera direitu no estrutura sosial komunidade nian, la’ós de’it interese investidor ka nesesidade projetu.
Ida ne’e mos iha dezafiu ida. Lei N.º 13/2017 rekoñese propriedade komunitária, maibé rekoñesimentu titularidade la signifika katak problema kona-ba reprezentasaun, jestaun no tomada desizaun komunidade nian hotu-hotu rezolve ona. Bele mosu pergunta kona-ba sé mak autoridade atu koalia reprezenta komunidade, sé mak bele reprezenta komunidade no oinsá konsentimentu komunidade bele forma. Lei ida-ne’e rasik presiza lee ho kuidadu atu la halo interpretasaun ne’ebé liu hosi buat ne’ebé nia regula.
Lei N.º 15/2017 kona-ba Investimentu Privadu hatuur baze jerál ba investimentu privadu iha Timor-Leste. Lei ne’e aplika ba investimentu no reinvestimentu hosi investidor nasionál no estranjeiru ne’ebé bele kontribui ba dezenvolvimentu sosioekonómiku nasional. Objetivu ida hosi lei ne’e mak promove no fasilita investimentu no proteje investimentu, enkuantu sei konsidera orientasaun dezenvolvimentu ekonomia nasional.
Importante atu la kria oposisaun falsa entre komunidade no investidor. Investimentu bele lori kapital, teknolojia, emprego, infraestrutura no oportunidade ekonomia. Investimentu ne’ebé presiza uza rai komunal tenke responde ba pergunta jurídika no sosial hanesan sé mak iha direitu kona-ba rai ne’e, sé mak reprezenta komunidade, no oinsá benefísiu dezenvolvimentu sei fahe ba ema sira ne’ebé rai sai baze ba projetu?
Problema bele sai grave bainhira valor ekonomia hosi rai haree klaru, maibé valor sosial no kulturál hosi rai la hetan konsiderasaun hanesan. Situasaun hanesan ne’e, relasaun entre Estadu, investidor no komunidade la’ós relasaun ne’ebé sempre ekilibradu. Estadu iha poder administrativu no jurídiku; investidor iha kapital no kapasidade ekonomia; komunidade, maski iha relasaun istórika no kulturál ho rai, bele hasoru limitasaun iha asesu ba mekanismu jurídiku no informasaun teknika.
Ida ne’e mak problema relasaun poder sai importante. Informasaun no asesu ba instituisaun, enkuantu parte seluk iha de’it autoridade tradisionál no relasaun kulturál ho rai, kontratu ida bele sai legal iha forma, maibé sei presiza haree mós se prosesu tomak garante partisipasaun no informasaun ne’ebé efetiva ba komunidade. Legalidade formal no justisa sosial la sempre hanesan buat ida.
Lei N.º 6/2017 kona-ba Bases do Ordenamento do Território mos importante. Lei ne’e hatuur katak direitu propriedade privada no direitu seluk ne’ebé relasiona ho rai tenke pondera no kompatibiliza ho prinsipiu no valor konstitusionál sira, inklui ambiente, kultura no patrimóniu kulturál, saúde públika, abitasaun, kualidade moris no dezenvolvimentu ekonomia no sosial. Utilizasaun no klasifikasaun rai tenke halo tuir lei no instrumentu ordenamentu territóriu ne’ebé relevante.
Dispozisaun ida-ne’e fó mensajen importante mak dezenvolvimentu la bele reduz ba konstrusaun projetu fiziku de’it. Ordenamentu rai tenke haree mós impaktu sosial, kulturál no ambiental. Projetu ida lori benefísiu ekonomia, maibé destrói patrimóniu kulturál ka halakon baze moris komunidade nian, Estado tenke avalia fali se dezenvolvimentu ida-ne’e duni kumpre objetivu interese koletivu.
Kazu ne’ebé Estadu presiza rai privadu ba finalidade públika, Lei N.º 8/2017 kona-ba Espropriasaun tanba Utilidade Públika hatuur prosedimentu no garantia importante. Lei ne’e konsidera espropriasaun nu’udar medida exesionál no tau énfaze ba legalidade, justisa, igualdade, proporcionalidade, imparcialidade no boa-fé. Estadu tenke haree alternativa sira ne’ebé disponivel; lei mos tau énfaze ba konsultasaun públika, levantamentu kadastrál, estudu impaktu sosial no planu realojamentu iha prosesu planeamentu projetu.
Baze jurídika ida-ne’e importante tebes ba debate kona-ba dezenvolvimentu. Estadu iha poder atu promove projetu ba interese públiku, maibé poder ida-ne’e la’ós poder absolutu. Poder públiku tenke akompaña ho prosedimentu, justifikasaun, partisipasaun no garantia ba ema ne’ebé afetadu. Konstituisaun rasik rekoñese katak espropriasaun tanba utilidade públika presiza indemnizasaun justu.
Debate kona-ba rai komunal no investimentu presiza muda hosi pergunta simplista ida mak rai komunal bele uza ba investimentu ka lae? Pergunta importante seluk tan mak oinsá rai komunal bele hola parte hosi dezenvolvimentu sem halakon direitu, identidade no dignidade komunidade nian?
Resposta ba problema ida-ne’e la’ós atu taka komunidade hosi dezenvolvimentu, no la’ós mos atu fó prioridade automática ba investimentu. Solusaun presiza buka iha mekanismu partilha benefísiu, transparénsia, konsultasaun komunidade, seguransa jurídika, delimitasaun rai no rekoñesimentu efetivu ba autoridade komunidade nian. Bainhira komunidade tenke entrega ka permite uza parte hosi sira-nia rai ba projetu, sira tenke hatene projetu ne’e nia objetivu, durasaun, impaktu, benefísiu no risku.
Partisipasaun mós labele sai formalidade de’it. Reuniaun ida iha aldeia ka suku la automaticamente signifika katak komunidade halo partisipasaun efetiva. Partisipasaun efetiva presiza informasaun ne’ebé klaru, tempu atu analiza proposta, oportunidade atu expresa dezakordu no mekanismu atu resolve disputa. Importante liután bainhira relasaun poder entre parte sira la ekilibradu.
Rai komunal mos presiza hetan dokumentasaun no delimitasaun ne’ebé di’ak. Sem mapa, dadus kadastrál no mekanismu rekoñesimentu ne’ebé klaru, komunidade bele hasoru difikuldade bainhira hasoru disputa ho ema seluk, projetu públiku ka investimentu privadu. Lei N.º 13/2017 nia objetivu jerál mós mak klarifika situasaun jurídika propriedade no estabelece mekanismu ba rekoñesimentu no definisaun titularidade.
Iha realidade Timor-Leste, rai mos iha dimensaun ne’ebé la bele medida ho dólar. Rai bele sai fonte rendimentu, maibé rai mos sai memória coletiva. Rai bele uza ba projetu ekonomia, maibé rai mos bele liga ho kultura no identidade. Tan ne’e, politika rai ne’ebé di’ak presiza kombina seguransa jurídika ho justisa sosial.
Desenvolvimento ne’ebé forte la presiza hasai komunidade hosi nia rai. Pelo kontráriu, dezenvolvimentu bele transforma komunidade sai parte hosi prosesu ekonomia. Se investimentu ida uza rai komunál, komunidade bele hetan benefísiu liuhosi emprego, formasaun, infraestrutura, rendimentu, servisu públiku ka mekanismu seluk ne’ebé klaru no transparente. Ho modelu hanesan ne’e, komunidade la sai obstákulu ba investimentu, maibé sai parte hosi arquitetura dezenvolvimentu.
Debate kona-ba rai komunal mak debate kona-ba modelo dezenvolvimentu ne’ebé Timor-Leste hakarak harii. Se dezenvolvimentu haree rai hanesan komodidade de’it, entaun komunidade sei haree nia patrimóniu liu hosi presiza merkadu. Se dezenvolvimentu haree rai hanesan patrimóniu sosial, ekonomia no kulturál, entaun investimentu bele sai instrumentu ida atu aumenta valor ba komunidade, la’ós instrumentu ida atu hasai komunidade hosi nia própria rai.
Timor-Leste presiza investimentu. Nasaun ne’e mos presiza justisa kona-ba rai. Rua ne’e la presiza sai inimigu. Lei, instituisaun no komunidade tenke halo nia ponte. Rai komunal la’ós obstákulu ba dezenvolvimentu; nia mak teste ida ba oinsá Estadu bele halo dezenvolvimentu ho seguransa jurídika, justisa sosial no respeitu ba komunidade.***