Hatutan.com, (9 Novembru 2026), Díli-–Bankada FRETILIN iha Parlamentu Nasionál kestiona benefisiriu direta husi alokasaun orsamentu jeral estadu (OJE) tinan 2027 ho total montante billaun US$2.57.
Membru PN husi Bankada FRETILIN, Cristina Yuri Dias Quintas. Foto/RTPN
Liuhusi intervensaun iha debate jeneralidade OJE 2027 iha Parlamentu Nasionál, Segunda (9/11/2026), membru Bankada FRETILIN, Cristina Yuri R S Costa, hateten molok hahú ko’alia billioens dollares ne’ebé aloka iha Proposta Orsamentu Jerál Estadu ba tinan 2027, nia hahú ho pergunta ida ne’ebé simples: “osan públiku ne’ebé ita sei aprova iha Parlamentu ida-ne’e, sei lori mudansa saida ba família timoroan sira nia moris lor-loron? Iha uma-kain barak, rendimentu ne’ebé ki’ik tenke fahe entre sosa hahán, selu transporte, fó edukasaun ba labarik no buka tratamentu ba membru família ne’ebé moras. Bainhira osan la to’o, desizaun simples ida bele sai todan tebes. Tanba ne’e, debate orsamentál tenke hahú husi realidade povu nian, la’ós husi númeru finanseiru de’it,”.
Nia argumenta katak OJE mak instrumentu polítika públika ne’ebé tenke hatudu saida mak Estadu hakarak atinji, sé mak sei hetan benefísiu, no oinsá Parlamentu Nasionál sei sukat nia rezultadu.
Advertisement
Relatóriu Timor-Leste Survey of Living Standards (TLSLS) 2024, ne’ebé INETL publika iha Outubru 2026, hatudu taxa pobreza nasional 37%, ho ema na’in 522.927 hela iha liña pobreza nasional nia okos, ho rendimentu US$2,31 ba ema ida kada loron.
Taxa pobreza komparável tun husi 48,4% iha 2014 ba 37% iha 2024. Ida-ne’e, tuir Deputada opozisaun ne’e katak hatudu progresu, maibé la signifika katak problema rezolve ona. Ema na’in 522.927 kontinua enfrenta difikuldade atu asesu ba nesesidade bázika.
Dadus hirak-ne’e, tuir nia, hatudu katak polítika nasional tenke iha objetivu komún, maibé implementasaun tenke responde ba realidade munisípiu no komunidade ida-idak.
“Ha’u husu ba Governu, oinsá dadus Timor-Leste Survey of Living Standards (TLSLS) 2024 sei influensia desizaun alokasaun OGE 2027? Iha meta anual hira atu hamenus pobreza rurál no desigualdade? Oinsá Governu sei garante katak programa sosiál, saúde, bee moos, edukasaun no infraestrutura to’o ba munisípiu sira ne’ebé iha taxa pobreza aas liu?,” Deputada Cristina Yuri R S Costa preokupa.
Tuir análise ne’ebé La’o Hamutuk aprezenta ba Parlamentu Nasionál, Agrikultura, Edukasaun, Saúde no Bee-Moos hamutuk simu de’it 18% husi despeza Estadu. Dadus ne’e husik ita ho pergunta importante: prioridade orsamentál reflete duni nesesidade bázika povu nian, kalae? Se diversifikasaun ekonomia mak objetivu nasional, entaun agrikultura, peskas, edukasaun, saúde no bee moos tenke iha papel klaru iha estratéjia.
Advertisement
Investimentu iha setór produtivu no kapitál umanu la’ós alternativa ba projetu boot; sira mak kondisaun atu povu bele partisipa no hetan benefísiu husi kresimentu.
Iha parte seluk, nia afirma tan, proposta OGE 2027 kontinua depende maka’as ba Fundu Petrolíferu. Tuir dadus iha dokumentu ne’ebé baze ba proposta OGE, transferénsia husi Fundu Petrolíferu finansia besik 75,5% husi despeza Administrasaun Sentral no RAEOA, enkuantu receita interna kontribui 11,9%. Despeza korente konsolidada atinje aproximadamente US$1.970,4 miliaun, no défise korente kompara ho Rendimentu Sustentavel Estimadu
(RSE), receita interna no doasaun besik US$1.120,1 miliaun.
Ho produsaun Bayu-Undan remata iha Juñu 2025, sustentabilidade fiskál tenke sai preokupasaun sentrál. Foti osan husi Fundu Petrolíferu liu rendimentu sustentável bele hamenus patrimóniu ne’ebé jerasaun tuirmai tenke simu. Ida-ne’e la signifika katak ita labele uza Fundu Petrolíferu; signifika katak desizaun kona-bá levantamentu tenke liga ho retornu ekonomiku, kapasidade produtiva no benefísiu longo prazo. Tanba ne’e, saida mak meta Governu nian atu hamenus dependénsia ba Fundu Petrolíferu iha tinan lima tuirmai.
“Saida mak planu konkretu atu aumenta reseita doméstika no garante katak despeza ohin la transfere obrigasaun finanseira ne’ebé la sustentável ba jerasaun tuirmai,” Deputada Cristina Yuri R S Costa afirma.
Advertisement
Diversifikasaun ekonomia, tuir nia, tenke sai mudansa ne’ebé bele sukat. Prioridade Estratéjika n.º 1 – Diversifikasaun Ekonomia no Setór Produtivu Estratéjiku – iha alokasaun aproximadamente US$157,8 miliaun, ka 7,2%. Maibé agrikultura simu de’it 2,1% husi proposta OGE 2027. Bainhira halo komparasaun proposta no orsamentu ba setór agrikultura kada tinan, sempre iha mudansa, maibé dezde tinan lima ikus husi planu orsamentu tinan 2022 to’o 2026 no proposta 2027 alokasaun ba setór agrikultura nafatin la to 3%. Iha 2025, Timor-Leste importa besik US$984,9 miliaun no esporta de’it US$99,5 miliaun; husi esportasaun la’ós petróleu, café reprezenta besik 81,7%. Númeru hirak-ne’e hatudu katak baze produtiva no esportasaun ita-nian seidauk diversifikadu.
Diversifikasaun tenke signifika katak agricultór produz no fa’an liu, peskadór aumenta rendimentu, produtor pekuária hetan merkadu, empreza lokál aumenta produsaun, juventude hetan servisu, no produtu Timoroan substitui parte husi importasaun.
“So ho dalan ida neé maka S.E Sr. Primeiru Ministru nia liafuan “Rendimentu Seguro ba Familia” bele sai realidade. Tanba alokasaun osan mesak la prova katak, diversifikasaun akontese ona; presiza iha rezultadu, indikadór no prazu ne’ebé klaru. Ha’u husu ba guvernu, iha produtu hira mak Governu hakarak substitui importasaun iha tinan tolu ka lima? Hira mak empregu foun ne’ebé programa diversifikasaun sei kria? SEFOPE durante ne’e halo ona esforsu atu nuneé ita nia maluk Timor-oan sira bele hetan netik rendimentu família, maibe ida-ne’e labele sai deit solusaun temporaria. Ministerio relevantes sira iha responsabilidade hodi hametin kordenasaun, dezenvolve setor produtivo, estimula investimentu no kria kondisaun atu empregu neébe kria bele dura no for rendimentu estavel ba familia sira,” nia tenik.
Iha área investimentu no diversifikasaun, Ministériu Komérsiu no Indústria, proposta OGE 2027 aloka US$7.578.816, kompara ho US$8.284.463 iha 2026, redusaun 8,5%. Programa 983 tun 9,4%, no Kapital Dezenvolvimentu tun 66,7%. Redusaun ne’e presiza esplikasaun tanba MCI iha responsabilidade atu apoia negósiu ki’ik no médiu, promove produtu lokál no dezenvolve indústria transformadora. Ha’u la sujere atu limita investimentu estranjeiru. Investimentu estranjeiru bele lori kapital, merkadu no koñesimentu. Maibé polítika públika tenke garante katak empreza Timoroan iha oportunidade atu partisipa, aprende, fornese bens no servisu, no hetan benefísiu husi kresimentu. Tanba ne’e, hau hakarak husu: empreza lokál hira mak sei hetan apoiu iha 2027, no oinsá Governu sei garante kompetisaun justu, transparénsia no transferénsia koñesimentu?
Tuir mai kona-ba Greater Sunrise, ne’ebé iha importánsia estratéjika ba futuru ekonomia Timor-Leste.
Advertisement
Iha 27 Outubru 2026, TIMOR GAP asina akordu atu sosa Woodside nia 33,44%
participating interest iha Greater Sunrise, ho valor to’o US$200 milioens.
Oportunidade boot mós lori responsabilidade no risku boot. Maibe, hau kaer metin S.Exa Ministro nia lifuan, Labele reseio demais ho riskus, no hau espera Sr. Ministro mos konsiente katak osan neé povu nian.
Ikusliu, OGE 2027 tenke sukat husi rezultadu ne’ebé povu hetan. Ita presiza muda pergunta husi “hira mak ita gasta?” ba “saida mak povu hetan?”. Diversifikasaun ekonomia tenke hatudu produsaun doméstika aumenta, importasaun tun, empregu sustentável aumenta, rendimentu família sae, empreza lokál dezenvolve no receita doméstika aumenta. Greater Sunrise bele sai parte ida husi futuru ekonomia Timor-Leste, maibé nia tenke dezenvolve ho transparénsia, kapasidade téknika, finansiamentu sustentável no partilha risku ne’ebé klaru. Iha tempu hanesan, ita labele husik agrikultura, peskas, edukasaun, saúde, turizmu no empreza lokál sai prioridade iha liafuan de’it. Responsabilidade Parlamentu mak atu asegura katak osan públiku transforma ba servisu, oportunidade no dignidade ba povu. Susesu OGE 2027 la’ós númeru ne’ebé ita aprova iha sala ida-ne’e; susesu mak mudansa ne’ebé família timoroan sente iha sira-nia moris loroloron. (*)