Connect with us

Polítika

FRETILIN Kestiona no Duvida, Sé Mak Benefisiáriu Direta OJE 2027

Published

on

Jornalista: Maria Angelita Sandi Belo

Hatutan.com, (9 Novembru 2026), Díli-–Bankada FRETILIN iha Parlamentu Nasionál kestiona benefisiriu direta husi alokasaun orsamentu jeral estadu (OJE) tinan 2027 ho total montante billaun US$2.57.

Membru PN husi Bankada FRETILIN, Cristina Yuri Dias Quintas. Foto/RTPN

Liuhusi intervensaun iha debate jeneralidade OJE 2027 iha Parlamentu Nasionál, Segunda (9/11/2026), membru Bankada FRETILIN, Cristina Yuri R S Costa, hateten  molok hahú ko’alia billioens dollares ne’ebé aloka iha Proposta Orsamentu Jerál Estadu ba tinan 2027, nia hahú ho pergunta ida ne’ebé simples: “osan públiku ne’ebé ita sei aprova iha Parlamentu ida-ne’e, sei lori mudansa saida ba família timoroan sira nia moris lor-loron? Iha uma-kain barak, rendimentu ne’ebé ki’ik tenke fahe entre sosa hahán, selu transporte, fó edukasaun ba labarik no buka tratamentu ba membru família ne’ebé moras. Bainhira osan la to’o, desizaun simples ida bele sai todan tebes. Tanba ne’e, debate orsamentál tenke hahú husi realidade povu nian, la’ós husi númeru finanseiru de’it,”.

Nia argumenta katak OJE mak instrumentu polítika públika ne’ebé tenke hatudu saida mak Estadu hakarak atinji, sé mak sei hetan benefísiu, no oinsá Parlamentu Nasionál sei sukat nia rezultadu.

Advertisement

Relatóriu Timor-Leste Survey of Living Standards (TLSLS) 2024, ne’ebé INETL publika iha Outubru 2026, hatudu taxa pobreza nasional 37%, ho ema na’in 522.927 hela iha liña pobreza nasional nia okos, ho rendimentu US$2,31 ba ema ida kada loron.

Taxa pobreza komparável tun husi 48,4% iha 2014 ba 37% iha 2024. Ida-ne’e, tuir Deputada opozisaun ne’e katak hatudu progresu, maibé la signifika katak problema rezolve ona. Ema na’in 522.927 kontinua enfrenta difikuldade atu asesu ba nesesidade bázika.

Dadus hirak-ne’e, tuir nia, hatudu katak polítika nasional tenke iha objetivu komún, maibé implementasaun tenke responde ba realidade munisípiu no komunidade ida-idak.

“Ha’u husu ba Governu, oinsá dadus Timor-Leste Survey of Living Standards (TLSLS) 2024 sei influensia desizaun alokasaun OGE 2027? Iha meta anual hira atu hamenus pobreza rurál no desigualdade? Oinsá Governu sei garante katak programa sosiál, saúde, bee moos, edukasaun no infraestrutura to’o ba munisípiu sira ne’ebé iha taxa pobreza aas liu?,” Deputada Cristina Yuri R S Costa preokupa.

Tuir análise ne’ebé La’o Hamutuk aprezenta ba Parlamentu Nasionál, Agrikultura, Edukasaun, Saúde no Bee-Moos hamutuk simu de’it 18% husi despeza Estadu. Dadus ne’e husik ita ho pergunta importante: prioridade orsamentál reflete duni nesesidade bázika povu nian, kalae? Se diversifikasaun ekonomia mak objetivu nasional, entaun agrikultura, peskas, edukasaun, saúde no bee moos tenke iha papel klaru iha estratéjia.

Advertisement

Investimentu iha setór produtivu no kapitál umanu la’ós alternativa ba projetu boot; sira mak kondisaun atu povu bele partisipa no hetan benefísiu husi kresimentu.

Iha parte seluk, nia afirma tan, proposta OGE 2027 kontinua depende maka’as ba Fundu Petrolíferu. Tuir dadus iha dokumentu ne’ebé baze ba proposta OGE, transferénsia husi Fundu Petrolíferu finansia besik 75,5% husi despeza Administrasaun Sentral no RAEOA, enkuantu receita interna kontribui 11,9%. Despeza korente konsolidada atinje aproximadamente US$1.970,4 miliaun, no défise korente kompara ho Rendimentu Sustentavel Estimadu

(RSE), receita interna no doasaun besik US$1.120,1 miliaun.

Ho produsaun Bayu-Undan remata iha Juñu 2025, sustentabilidade fiskál tenke sai preokupasaun sentrál. Foti osan husi Fundu Petrolíferu liu rendimentu sustentável bele hamenus patrimóniu ne’ebé jerasaun tuirmai tenke simu. Ida-ne’e la signifika katak ita labele uza Fundu Petrolíferu; signifika katak desizaun kona-bá levantamentu tenke liga ho retornu ekonomiku, kapasidade produtiva no benefísiu longo prazo. Tanba ne’e, saida mak meta Governu nian atu hamenus dependénsia ba Fundu Petrolíferu iha tinan lima tuirmai.

“Saida mak planu konkretu atu aumenta reseita doméstika no garante katak despeza ohin la transfere obrigasaun finanseira ne’ebé la sustentável ba jerasaun tuirmai,” Deputada Cristina Yuri R S Costa afirma.

Advertisement

Diversifikasaun ekonomia, tuir nia, tenke sai mudansa ne’ebé bele sukat. Prioridade Estratéjika n.º 1 – Diversifikasaun Ekonomia no Setór Produtivu Estratéjiku – iha alokasaun aproximadamente US$157,8 miliaun, ka 7,2%. Maibé agrikultura simu de’it 2,1% husi proposta OGE 2027. Bainhira halo komparasaun proposta no orsamentu ba setór agrikultura kada tinan, sempre iha mudansa, maibé dezde tinan lima ikus husi planu orsamentu tinan 2022 to’o 2026 no proposta 2027 alokasaun ba setór agrikultura nafatin la to 3%. Iha 2025, Timor-Leste importa besik US$984,9 miliaun no esporta de’it US$99,5 miliaun; husi esportasaun la’ós petróleu, café reprezenta besik 81,7%. Númeru hirak-ne’e hatudu katak baze produtiva no esportasaun ita-nian seidauk diversifikadu.

Diversifikasaun tenke signifika katak agricultór produz no fa’an liu, peskadór aumenta rendimentu, produtor pekuária hetan merkadu, empreza lokál aumenta produsaun, juventude hetan servisu, no produtu Timoroan substitui parte husi importasaun.

“So ho dalan ida neé maka S.E Sr. Primeiru Ministru nia liafuan “Rendimentu Seguro ba Familia” bele sai realidade. Tanba alokasaun osan mesak la prova katak, diversifikasaun akontese ona; presiza iha rezultadu, indikadór no prazu ne’ebé klaru. Ha’u husu ba guvernu, iha produtu hira mak Governu hakarak substitui importasaun iha tinan tolu ka lima? Hira mak empregu foun ne’ebé programa diversifikasaun sei kria? SEFOPE durante ne’e halo ona esforsu atu nuneé ita nia maluk Timor-oan sira bele hetan netik rendimentu família, maibe ida-ne’e labele sai deit solusaun temporaria. Ministerio relevantes sira iha responsabilidade hodi hametin kordenasaun, dezenvolve setor produtivo, estimula investimentu no kria kondisaun atu empregu neébe kria bele dura no for rendimentu estavel ba familia sira,” nia tenik.

Iha área investimentu no diversifikasaun, Ministériu Komérsiu no Indústria, proposta OGE 2027 aloka US$7.578.816, kompara ho US$8.284.463 iha 2026, redusaun 8,5%. Programa 983 tun 9,4%, no Kapital Dezenvolvimentu tun 66,7%. Redusaun ne’e presiza esplikasaun tanba MCI iha responsabilidade atu apoia negósiu ki’ik no médiu, promove produtu lokál no dezenvolve indústria transformadora. Ha’u la sujere atu limita investimentu estranjeiru. Investimentu estranjeiru bele lori kapital, merkadu no koñesimentu. Maibé polítika públika tenke garante katak empreza Timoroan iha oportunidade atu partisipa, aprende, fornese bens no servisu, no hetan benefísiu husi kresimentu. Tanba ne’e, hau hakarak husu: empreza lokál hira mak sei hetan apoiu iha 2027, no oinsá Governu sei garante kompetisaun justu, transparénsia no transferénsia koñesimentu?

Tuir mai kona-ba Greater Sunrise, ne’ebé iha importánsia estratéjika ba futuru ekonomia Timor-Leste.

Advertisement

Iha 27 Outubru 2026, TIMOR GAP asina akordu atu sosa Woodside nia 33,44%

participating interest iha Greater Sunrise, ho valor to’o US$200 milioens.

Oportunidade boot mós lori responsabilidade no risku boot. Maibe, hau kaer metin S.Exa Ministro nia lifuan, Labele reseio demais ho riskus, no hau espera Sr. Ministro mos konsiente katak osan neé povu nian.

Ikusliu, OGE 2027 tenke sukat husi rezultadu ne’ebé povu hetan. Ita presiza muda pergunta husi “hira mak ita gasta?” ba “saida mak povu hetan?”. Diversifikasaun ekonomia tenke hatudu produsaun doméstika aumenta, importasaun tun, empregu sustentável aumenta, rendimentu família sae, empreza lokál dezenvolve no receita doméstika aumenta. Greater Sunrise bele sai parte ida husi futuru ekonomia Timor-Leste, maibé nia tenke dezenvolve ho transparénsia, kapasidade téknika, finansiamentu sustentável no partilha risku ne’ebé klaru. Iha tempu hanesan, ita labele husik agrikultura, peskas, edukasaun, saúde, turizmu no empreza lokál sai prioridade iha liafuan de’it. Responsabilidade Parlamentu mak atu asegura katak osan públiku transforma ba servisu, oportunidade no dignidade ba povu. Susesu OGE 2027 la’ós númeru ne’ebé ita aprova iha sala ida-ne’e; susesu mak mudansa ne’ebé família timoroan sente iha sira-nia moris loroloron.  (*)

 

Advertisement

Continue Reading
Advertisement
Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Nasionál

Programa Uma Dignu Avansa, Uma 25 Prontu atu Inaugura

Published

on

By

Hatutan.com (15 Outubro 2026), Díli-Governu sei halo inaugurasaun ba uma dignu hamutuk 25 iha munisípiu Manatuto, Postu Administrativu Natarbora, no Munisípiu Manufahi postu administrativu Fatuberliu, nu’udar parte husi programa uma dignu ne’ebé sei kontinua dezenvolve iha munisípiu sira seluk.

Inaugurasaun ne’e sei fó prioridade ba uma sira ne’ebé konstrusaun kompletu ona no prontu atu hetan utilizasaun husi família benefisiária, atu nune’e sira bele hahú hela iha uma foun ne’ebé seguru no dignu.

“Iha loron 22 agora ne’e ita sei halo inaugurasaun ba uma dignu primeiru iha Fatuberliu no depois tuir mai sei iha Natarbora, no restu ne’e sei iha prosesu, uma sira ne’ebé atu inaugura ne’e tenki prontu 100%. Ita tenki inaugura ona uma ne’e para ema bele hela ona, lae hein fali uma ne’ebé mak seidauk hotu dala ruma ema labele hela lalais, uma ne’ebé kompletu los ona mak iha Fatuberliu, dau-daun ne’e iha uma 25 mak ita sei halo inaugurasaun,” Dehan Vise-Primeiru-Ministru, Ministru Sosiál no Ministru Dezenvolvimentu Rurál no Abitasaun Komunitáriu, Mariano Assanami Sabino ba Hatutan.com iha Ministérii Finansas, Aitarak-laran, Kuarta14/10/2026.

Iha faze tuir mai, iha mós planu atu halo estudu kona-ba konstrusaun uma tanba sei halo uma ho vertikál.

Advertisement

Programa uma dignu ne’e sai parte husi prioridade iha planu ministériu, depois durante tinan 20 independénsia, Governu fó atensaun bo’ot ba infraestrutura bázika, hanesan estrada, eletrisidade no bee-moos.

Agora, Governu hakarak aumenta investimentu iha setór uma, liu-liu atu garante katak juventude ho idade 18 ba leten bele asesu ba uma dignu.

“Ita iha moto katak ha’u nia uma mak ha’u nia moris mak sai nu’udar mensajen prinsipál husi programa ne’e. Uma la’ós de’it fatin atu hela, maibé mós símbolu dignidade, seguransa no estabilidade ba moris família ida,” Hatete Vise-Primeiru-Ministru

Programa ne’e sei kontinua to’o responde ba nesesidade populasaun, tanba iha konstituisaun hatete katak sidadaun hotu-hotu iha direitu atu asesu ba uma ne’ebé dignu no apropriadu.

Além husi fornese uma ne’e integra mós ho atividade ekonómika no dezenvolvimentu rurál, atu ajuda família benefisiária hasa’e rendimentu no hadi’a sira-nia kondisaun moris.

Advertisement

“Uma dignu ne’e integra mós ho oinsá mak atu hamenus kiak tanba ne’e mak ita integra ho atividade ekonomika, dezenbolvimentu rurál sei fasilita oinsá para sira bele iha rendimentu, tanba uma dignu sira ne’e sei selu la’os gratuita, selu mais kuandu nia rendimentu ne’e to’o ona $500 ba leten, katak tenki hadia nia ekonomia para ita halo uma nia dihnu iha laran tanba nia ekonomia komesa iha ona para bele halo manutensaun ba uma no bele iha sustentabilidade,” Assanami informa

Programa uma dignu ne’e mós sei liga ho edukasaun, liuhusi AHHA Education, ne’ebé sei oferese kursu lian Inglés no Portugés gratuitu ba labarik sira husi família benefisiária.

Além ne’e, kondisaun edukasaun no asesu ba eskola ne’ebé di’ak sei sai parte importante atu prepara labarik sira ba futuru, no ajuda sira iha oportunidade atu dezenvolve an no kontribui ba família no sosiedade.

“Konstrusaun uma ne’e tekniku sira hare’e katak maximu tau iha $40.000 mil mais agora sira atu hadia fali parese sei liu uitoan husi ida ne’e, mais realidade ne’e uma kuartu 4, uma ne’e se ita halo privadu mós ho $40.000 ne’e mós dala ruma ita la halo uma hanesan ne’e. Tanba ne’e mak ha’u husu ba tékniku sira tenki seriedade, survey no kompañia mós tenki iha lukru, tanba ne’e mak difikuldade kompañia mós dala ruma sira menan tiha tender mais la iha benefisiu, ida ne’e tékniku sira tenki hare’e para kada programa ka projetu ne’ebé mak ita halo tenki iha benefisiu ba kompañia para sira bele esforsu halo servisu,” Termina Assanami.

Jornalista: Maria Angelita Sandi Belo

Advertisement

Continue Reading

Polítika

Iha informasaun, Xanana sei “tula-liman” ba Ramos-Horta rekandidata ba PR 2027-2032

Published

on

By

Hatutan.com, (08 Outubru 2026), Díli—Eleisaun Prezidensiál Timor-Leste  periódu 2027-2032 besik daudaun ona. Iha ona kandidatu lubuk ida mak hala’o sira-nia movimentu atu hanesan mini kampaña hodi prepara aan ba enfrenta eleisaun prezidénsial ne’ebé sei hala’o entre fulan-Marsu tinan 2027. 

(more…)

Continue Reading

Polítika

Governu submete proposta OJE 2027 billaun 2.5 USD ba Parlamentu Nasionál

Published

on

By

Reportajen: Felix Fernandes

(more…)

Continue Reading

Trending