Nota Agradesimentu Bispu Sira Nian Bá Vizita Santu Padre Francisco Nian iha Timor-Leste

Hatutan.com, (16 Setembru 2024), Díli–Na’ilulik, diákonu, madre, irmaun, seminarista, maun-alin no bin-feton sira no ema hotu ne’ebé iha hakaran di’ak:

 Ksolok, dame no domin Maromak nian horik ho imi hotu!

“Ha’u klamar hahí Na’i, ha’u nia espíritu haksolok iha Na’i ha’u Maksoin. Tan hamatan ba Nia atan folin laek’ (Lc. 1,46-48).

Sarani Timoroan rihun 700 hola parte iha misa solene ne’ebé prezide husi Papa Francisco iha Tasi-tolu, Díli, 10 Setembru 2024. Foto/Tome da Silva

Oras ne’e kananuk magnificat Maria nian nakfilak tiha ba knananuk hahí timor-oan hotu nian. Maria, atan folin laek ida iha Israel nia leet, Maromak fihir nia hodi hahoris Jesus Cristo, roman rai klaran nian. Eventu loron tolu vizita Amo Papa Francisco nian mai rai no povo Timor ne’ebé konsideradu moris hela iha periferia, territorial no existential, halo Timor nabilan no naran morin iha mundu nia leet tamba nia emar simples sira manifesta fiar ida ne’ebé murak, úniku, kmo’ok, natural no nakonu ho ksolok iha dame laran.

 Ho sasin tanesan laek ida ne’e, mak Ami Bispu sira ho orgullu no neon ksolok felisita Povo doben tan nia hatudu hahalok oin-na’in, hamnasa midar, simu ho neon ho laran São Pedro nia saseluk, hodi akompaña ninia hakat sira hotu to’o rohan. Ba partisipasaun ida maka’as nune’e, soi duni hahí no agradese rohan laek.

 Ksolok ne’ebé ita koko durante loron tolu ne’e nia laran mai husi ema ua’in nia laran luak no sakrifísiu sukat laek. Dadolin ida husi tasi-mane hateten “La mesa-mesak sirit ai-tehen, hodi malu ho malu sirit ai-tehen”. Katak, mesa-mesak ita la bele, hamutuk ita bele. Tan ne’e, ami Bispu sira, husi fuan no laran ne’ebé kle’an liu, hakarak hato’o agradesimentu ne’ebé boot tebes ba:

• Presidente Repúblika Sua Exelénsia Dr. Jose Ramos Horta;
• Primeiru Ministru Sua Exelénsia Xanana Gusmão ho membru IX Governu Konstitusionál;
• Komisaun Alta Nivel Preparasaun Vizita Santo Padre nian ho nia komponente sira;
• Presidente Autoridade Munisipál sira ho sira nia elementu sira;
• ADN no ekipa lojístika;
• Kontinjénsia Pombo Mutin, Eskoltu sira no Polícia Tránzitu sira;
• Grupo kategoriál sira Igreja nian;
• Voluntáriu sira;
• Koru sira
• Técnico EDTL sira;
• Pároku sira, Relójiu/a sira ho Ministru estraordináriu komuñaun sira;
• Brigada saúde no bombeiru sira ho artista sira
• Grupo sira saneamentu nian, Pax no Partisipa
• Câmara Comércio e Indústria Timor-Leste (CCI-TL)
• Brigada Saúde no Krús Vermella
• Grupo Lia Na’in sira
• Média Nasionál ho Internasionál sira
• Administrasaun de Navegasaun Aérea Timor-Leste
• Kompañia Aero Dili
• Benfeitór sira
• Foin-sa’e sira

Na’i-lulik, diákonu, madre, irmaun, seminarista, maun-alin no bin-feton sira no ema hotu ne’ebé iha hakaran di’ak: Santu Padre nia presensa nu’udár aman fiar nian loke pájina foun ida iha ita nia istória ne’ebé sei hela ba nafatin iha Timoroan hotu nia fuan.

Bispu sira hato’o agradesimentu bá sarani sira hotu nia kontribuisaun bá vizita Papa Francisco nian iha Timor-Leste. Foto/Elio dos Santos da Costa

Nia lia-menon sira fó roman foun ba na’i-ulun sira Nasaun no Kreda nian, nune’e mós ba ita Timoroan hotu nu’udár sidadaun no sarani Katólika atu hateke orizonte foun moris nian nakonu ho Otimizmu, ksolok no esperansa.

 Amu Papa nia liafuan murak katak Timor-Leste nia riku-soin boot liu mak ninia povu’ sai hanesan lia-bolu ida ba ukun-na’in sira atu tane as povu nia dignidade no interesse. Basá, povu ne’e, uluk-nana’in povo Maromak nian. Demokrasia hetan nia abut no valor bainhira ukun na’in sira hala’o nia knar nu’udár misaun ida husi Maromak atu tau matan ba nia povu.

 Santu Pedro nia susesór ne’e deskreve povu Timor nu’udár povu ida simples, oin-midar, familiár, no nakonu ho ksolok. Timor-Leste ne’e furak tamba iha labarik ki’ik-oan barak, tadan malalek moris nian. Foin-sa’e sira ne’ebé barak tebes ne’e, presente ida, dom ida no sinál esperansa Kreda no nasaun nian.

Santo Padre fó sentidu foun ba símbolu importante rua kultura Timor nian: Kaebauk no Belak ne’ebé hatudu kbiit aman nian no laran-kmaus inan nian. Instrumentu kultural rua ne’e Amu Papa haree nu’udár Maromak nia kbiit ukun nian iha domin no laran sadia.

“Imi mak Kristu Nia mina-morin”. Liafuan hirak ne’e mak Santu Padre hato’o iha sorumutuk ho ami Bispu, nai-lulik, relijiozu, relijioza no ajente pastoral sira. Ami Bispu sira hakarak hatutan mós Santu Padre nia lia-menon atu ita moris tuir no halekar Evanjellu nia morin nu’udár knar domin no servisu ba komunidade.

Ita tenke hakle’an ita nia formasaun espirituál, katekétika no teolójika tamba buat hirak ne’e hotu soi atu haklaken Lia-foun- di’ak hodi haroman no hatasak ita nia kultura ne’ebé dala barak sei kahur hela ho fiar falsu sira.

Sarani sira entuzizmu simu Papa Francisco iha Díli, 09 Setembru 2024. Foto/Tome da Silva

Evanjellu ne’ebé hola isin iha kultura lokal mak sei haburas rekonsiliasaun, dame no justisa sosiál iha ita rain. Santu Padre husu ba foin-sa’e sira atu keta haluha memória ferik ho katuas sira nian liu- liu, ema hirak ne’ebé saran sira nia moris hodi harii nasaun ida ne’e.

Amu Papa mós husu atu foin-sa’e sira mehi aas, laran manas iha fiar, sai ema livre, komprometidu no moris nu’udár maun-alin.

Livre, katak sai ema ne’ebé responsavel, no hatene hadook aan husi toman aat sira. Komprometidu hodi tane aas ita nia istória ne’ebé nakonu ho fiar, eroízmu, martíriu no rekonsiliasaun. Kona-ba moris nu’udár maun-alin Amu Papa dehan diferensa mak dalan atu aprende respeita malu.

“Diferença sim, ódio não“, katak, ita nia hanoin la hanesan la bele halo ita rai kunan ba malu. Mai ba ita hakle’an, moris tuir no fahe ba malu menon murak sira nebe Santo Padre Francisco husik hela mai ita Rahun di’ak Virjen Maria, Kreda nia Inan no Liurai-Feto Dame nian harohan da’et mai ita hotu.

Ho ami Bispu Sira nia bensan pastoral.

Konferénsia Episkopál Timorense, 15 Setembru 2024