Jornalista: Maria Angelita Sandi Belo
Hatutan.com, (22 Outubru 2026) Díli — Delegasaun husi Grupu Amizade ASEAN iha Parlamentu Alemaña hasoru malu ho Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão hodi manifesta interese atu estabelese no hametin relasaun bilaterál ho Timor-Leste, liu-liu iha área investimentu, agrikultura, turízmu, saúde no teknolojia.

Foto/Repro.
Alemaña manifesta interese atu promove oportunidade investimentu iha Timor-Leste, liu-liu iha setór agríkola no prosesamentu produtu lokál, no konsidera mós katak teknolojia no makina husi Alemaña bele ajuda hadi’a produsaun no prosesamentu produtu agríkola, hodi hamenus nesesidade atu importa produtu husi nasaun seluk.
“Ami mós ko’alia kona-ba oportunidade negósiu, Alemaña iha investimentu bo’ot iha Indonézia, no agora ami hakarak habelar investimentu mós ba Timor-Leste, tanba imi iha buat barak atu oferese, inklui produtu agríkola sira ne’ebédi’ak tebes, ami koko ona kafé Timor-Leste nian, no kafé ne’e di’ak tebes,” Delegasaun husi Grupu Amizade ASEAN iha Parlamentu Alemaña, Malte Kaufmann, hateten iha Palásiu Governu, Kinta, (22/10/2026)
Aleinde agrikultura, turízmu mós sai área ida ne’ebé Alemaña hare’e iha potensiál atu dezenvolve, iha paisajen naturál, tasi-ibun no beleza Timor-Leste nian nu’udar rekursu ne’ebé bele atrai turista Alemaña sira.
“Imi iha mós illa ida ne’ebé furak, ho tasi-ibun sira ne’ebé furak no tasi ne’ebé bonito, tanba ne’e, ami hanoin katak turízmu mós bele sai área ida ne’ebé ema Alemaña hakarak atu explora, tanba Timor-Leste iha buat barak atu oferese ba ami, ema Alemaña sira,” Malte hateten.
Iha setór seluk, Alemaña bele fó kontribuisaun liuhusi kooperasaun iha área saúde, indústria farmaséutika, indústria kimika no indústria automóvel, ne’ebé Alemaña iha esperiénsia no kapasidade teknolojia.
“Tanba ne’e, ami hakarak promove imi-nia nasaun. Ami hakarak promove Timor-Leste iha Alemaña, no ami mós hein katak imi sei hetan susesu bo’ot iha grupu ASEAN,”Dehan delegasaun ne’e.
Enkontru ne’e mós aborda prosesu adezaun Timor-Leste ba ASEAN, inklui prosedimentu administrativu no dokumentu importante sira ne’ebé presiza kompleta. Nia mós hato’o esperansa katak Timor-Leste sei kontinua hetan susesu iha ASEAN no kooperasaun rejionál bele kontribui ba rezolusaun problema fronteira no promove dame.
“Ha’u hatene katak imi sei iha problema balu kona-ba fronteira. Tanba ne’e, ha’u hein katak iha futuru, problema hirak ne’e sei rezolve lalais. Imi konsege rezolve ona problema fronteira ho Austrália, no ida-ne’e sai ezemplu ne’ebé di’ak tebes. Ami mós rona kona-ba kampu gás sira ne’ebé agora gás hotu ona, maibé kampu foun sira sei hahú prodús. Tanba ne’e, imi presiza enerjia, gás no rekursu sira hanesan ne’e, ne’ebé bele fa’an ba nasaun seluk liuhusi esportasaun, atu bele hetan osan hodi selu nesesidade nasionál sira,” Nia salienta
Timor-Leste iha populasaun jovem ne’ebé bele sai forsa importante ba dezenvolvimentu nasaun. Maibé, atu aproveita potensiál ne’e, presiza fó atensaun ba edukasaun, formasaun no kriasaun empregu ba jerasaun foun.
“Ami ko’alia kona-ba posibilidade atu ajuda setór agríkola ho ideia foun, teknolojia no makina sira, atu bele prosesu ai-han no produtu agríkola sira. Ho nune’e, imi la presiza importa sasán barak husi nasaun seluk, maibé bele prodús rasik iha Timor-Leste. Ami mós ko’alia kona-ba área seluk ne’ebé Alemaña bele oferese, ha’u temi ona setór turízmu, maibéiha mós área saúde, ne’ebé iha empreza sira ne’ebé bele fó kontribuisaun, hanesan indústria farmaséutika, indústria kimika no, naturalmente, indústria automóvel,” Tenik nia.
Nia hatete, iha enkontru ne’e, Primeiru-Ministru simu ho di’ak proposta atu hametin kooperasaun entre nasaun rua ne’e, sira mós sei promove Timor-Leste iha Alemaña no enkoraja emprezáriu Alemaña sira atu hare’e Timor-Leste nu’udar destinasaun potensiál ba investimentu, la’ós Indonézia de’it. (*)