Connect with us

Polítika

Bankada FRETILIN Kontinua Preokupa Problema iha Setór Edukasaun

Published

on

Hatutan.com, (01 Jullu 2024), Díli– Parlamentu Nasionál liuhosi Bankada FRETILIN kontinua preokupa ho problema setór edukasaun iha Timor-Leste, liuliu menus profesór sira hodi difikulta prosesu aprendijazen.

Lee Mós: Bankada FRETILIN Enkoraja Entidade Hotu Kontīnua Kritika Governu Hadi’a Problema iha Setór Saúde

Abertura kampaña Partidu Frente Revolucionário Timor-Leste Independente (FRETILIN), iha Postu Administrativu Vemase, Munisipiu Baucau, Kuarta (19/04/2023). Foto/dok

Liuhusi plenária PN, Segunda (01/07/2024), Bankada FRETILIN hato’o sira-nia deklarasaun polítika hodi dehan edukasaun nu’udár setór vitál no importante ne’ebé bazeia bá konstituísaun Repúblika RDTL iha artigu 59, katák Estadu rekuñese no garante sidadaun hotu nian direitu bá edukasaun no kultura, nune’e mós harii sistema ensinu baziku universal, obrigatóriu no bainhira bele, saugati, no tuir lei haruka. Maibé, eskola hotu-hotu iha teritóriu tomak iha nesesidade hodi aumenta profesór sira, ezemplu tinan kotuk 2023, Eskola sira iha Díli laran hanesan Ensinu Báziku Centrál no Filial (EBC/EBF) no Ensinu Sekundáriu Geral (ESG)  halo pédidu atu aumenta profesór 359 professores la ínklui ho Ensinu Teknikú Vokasionál (ETV) maibé Ministériu Edukasaun seidauk responde.

“Ita akompaña katak desizasaun IX Governu liu husi Ministeiru Edukasaun hodi la kontinua kontrata profesór na’in-250 no Bankada FRETILIN lembra no hatene katák iha meta Planu Estratejiku Dezemvolvementu 2011-2030 nune’e mós iha programa IX Governu nian prioritiza Pre-eskolar no la’ós de’it ida ne’e, maibé iha audiénsia no debate OGE-2024)iha plenária Ministra Edukasaun, Dulce de Jesus mós fó emfaze katák Pre-eskolar ne’e importante tanba halo preparativu ida ne’ebé di’ak tebes bá labarik sira hodi tama bá ensinu báziku, maibé atuálmenete iha  Pre-Eskolar barak mak ameasa taka,” membru PN husi Bankada FRETILIN,  Sancia Paixão Bano, haktuir deklarasaun polítika FRETILIN nian.

Advertisement

Polémika ne’ebé durante ne’e akontese, Bankada FRETILIN nota katak, desizaun Ministra Edukasaun Dulce de Jesus nakonu ho asuntu polítika hodi la sériu rezolve problema profesór kontratadu sira ne’ebé mak oras ne’e dadauk sai polémika.

Tuir Bankada FRETILIN nia observasaun katak Ministra Edukasaun rasik mak kria komplikasaun la ho estudu ka meiu ida ne’ebé mak adekuadu hodi bele rezolve problema refére.

Tuir Bankada FRETILIN nia haree, problema profesór kontratadu nian, kuazé bolu atensaun bá povu tomak no órgaun Soberania sira hotu, hanesan Presidente Repúblika, Presidente Parlamentu Nasionál no Primeiru Ministru. Iha fulan-Novembru 2023 liubá,  Primeiru Ministru rasik hala’o audensia ho professor/a kontratadu sira, no promete atu rezolve sira nia problema iha fulan ida nia laran no Prensidente Parlamentu Nasionál liu husi audiénsia ho Ministeriu  Edukasaun no Komisaun Funsaun Públika, PPN rasik toma atensaun bá Governu ho Ministériu Edukasaun atu solusiona problema ida-ne’e ho lalais iha  durasaun tempu  fulan ida nia laran.

Preszdente Repúblika konsege fó nia reazen bá problema profesór sira nian no lori Prezidente Repúblika to’o iha Ministeriu Edukasaun, maibé saidá mak akontese, intervensaun husi sosiedade sira, liuliu órgaun Soberania sira laiha valór signifikante ida ne’ebé fó influénsia bá Ministra Edukasaun, ho razaun hirak ne’e mak Parlamentu Nasionál hodi hamosu projetu resolusaun Nù 38/VI/1. Sobre a questão dos professores dos ensinos básico e sencundário contratdos em 2023.

Bankada FRETILIN haktuir Profesór hanesan elementu-xave ida iha setór edukasaun tamba liuhosi profesór mak bele forma estudante sira nia personalidade no forma estudante sira nia autonómia relasiona ho prinsípiu morál no krítiku sira, bainhira estudante sira atu ezerse sira nia sidadania, bazeia bá Estadu direitu demokrátiku.

Advertisement

“Husu bá IX Governu liuliu Ministra Edukasaun atu apliká ona rezolusaun ne’ebé Paralamentu Nasional aprová atu nune’e bele solusiona lalais problema profesores kontratadu sira atu nune’e professores kontratadu sira hanorin hikas iha estudante sira tamba estudante sira lakon nian direitu atu hetan prosesu aprendizajen durante fulan neen ona,”Deputada Sancia Paixão Bano hateten.

Iha biban ida-ne’e FRETILIN konsidera katák estudante sira vitima liu ona bá polimika ida ne’ebé Ministra edukasaun kriá no laiha vontade atu rezolve problema ne’ebé akontese. Iha primeiru trimestre durante fulan tolu nian laran estudante sira la tuir prosesu apriendezajen bá matéria balun maibé eskola fó de’it valór bá estudante sira no segundu trimestre ne’e mós sei kontinua tratamentu hanesan bá estudante sira. Tanba de’it Ministra Edukasaun nian inkapasidade atu rezolve problema edukasaun liuliu problema profesores nian mak sei estraga kualidade edukasaun Timor Leste.

Relatóriu IX Governu nian progresu loron 120 ne’ebe furak tebes hanesan deklara iha pajina 19 katak rikusaoin lolos husi nasaun ida mak ninian povu nian forsa. Masimu saúde, edukasaun no kualidade moris povu Timor Leste nian mak esensiál atu alkansa nasaun ida ne’ebé justu no dezemvolvidu.

“Maibé situasaun edukasaun la refleta iha fraze ida-ne’e. ami haree katak ne’e apenas retórika politika de’it hodi buka atensaun publiku. Relatóriu 120 dias mós revela katák Governu hakarak atu asegura rekursu umanu ne’ebé sufisiénte no adekuadu hodi halao nian funasaun sira iha área edukasaun maibé tanbasa mak la kontinua ka hapara profesores voluntáriu sira ne’ebé formadu no iha esperiénsia ona tinan barak. Ami hanoin deklarasaun mamuk no la reflete kontestu atuál,” Nia hateten.  

Bankada FRETILIN hanoin katak la tempu ona atu ita duun malu ka hatudu liman bebeik bá malu sé mak salah maibé bá asuntu edukasaun favór ida haree ho sériu tanba ne’e ita trata asuntu ne’ebé liga ho rekursu umanu ka ita bele dehan rikusoin povu Timor-Leste nian mak jerasaun ida ne’ebé ho kualidade edukasaun di’ak.

Advertisement

Vise-Ministru Asuntu Parlamentár Aderito Hugo da Costa haktuir IX Governu kontinua hala’o nian servisu no kumprimisiu sira ne’ebé iha  hodi esforsu buka solusaun bá problema edukasaun

“IX Governu mai estuda no haree Dekretu lei sira ne’e rasoavél atu responde bá problema edukasaun ninian tán ne’e ma kami hahú ho kontratadu sira la halo extensaun prevé fali tuir dekretu lei ne’ebé mak vigór hela hodi halo rekrutamentu bá profesores foun sira no publikú sira bele asesu hotu hodi halo kompleta bá menus professor sira,” Nia hateten.

Jornalista Estajiária : Zita Menezes

Advertisement
Continue Reading
Advertisement
Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Nasionál

Programa Uma Dignu Avansa, Uma 25 Prontu atu Inaugura

Published

on

By

Hatutan.com (15 Outubro 2026), Díli-Governu sei halo inaugurasaun ba uma dignu hamutuk 25 iha munisípiu Manatuto, Postu Administrativu Natarbora, no Munisípiu Manufahi postu administrativu Fatuberliu, nu’udar parte husi programa uma dignu ne’ebé sei kontinua dezenvolve iha munisípiu sira seluk.

Inaugurasaun ne’e sei fó prioridade ba uma sira ne’ebé konstrusaun kompletu ona no prontu atu hetan utilizasaun husi família benefisiária, atu nune’e sira bele hahú hela iha uma foun ne’ebé seguru no dignu.

“Iha loron 22 agora ne’e ita sei halo inaugurasaun ba uma dignu primeiru iha Fatuberliu no depois tuir mai sei iha Natarbora, no restu ne’e sei iha prosesu, uma sira ne’ebé atu inaugura ne’e tenki prontu 100%. Ita tenki inaugura ona uma ne’e para ema bele hela ona, lae hein fali uma ne’ebé mak seidauk hotu dala ruma ema labele hela lalais, uma ne’ebé kompletu los ona mak iha Fatuberliu, dau-daun ne’e iha uma 25 mak ita sei halo inaugurasaun,” Dehan Vise-Primeiru-Ministru, Ministru Sosiál no Ministru Dezenvolvimentu Rurál no Abitasaun Komunitáriu, Mariano Assanami Sabino ba Hatutan.com iha Ministérii Finansas, Aitarak-laran, Kuarta14/10/2026.

Iha faze tuir mai, iha mós planu atu halo estudu kona-ba konstrusaun uma tanba sei halo uma ho vertikál.

Advertisement

Programa uma dignu ne’e sai parte husi prioridade iha planu ministériu, depois durante tinan 20 independénsia, Governu fó atensaun bo’ot ba infraestrutura bázika, hanesan estrada, eletrisidade no bee-moos.

Agora, Governu hakarak aumenta investimentu iha setór uma, liu-liu atu garante katak juventude ho idade 18 ba leten bele asesu ba uma dignu.

“Ita iha moto katak ha’u nia uma mak ha’u nia moris mak sai nu’udar mensajen prinsipál husi programa ne’e. Uma la’ós de’it fatin atu hela, maibé mós símbolu dignidade, seguransa no estabilidade ba moris família ida,” Hatete Vise-Primeiru-Ministru

Programa ne’e sei kontinua to’o responde ba nesesidade populasaun, tanba iha konstituisaun hatete katak sidadaun hotu-hotu iha direitu atu asesu ba uma ne’ebé dignu no apropriadu.

Além husi fornese uma ne’e integra mós ho atividade ekonómika no dezenvolvimentu rurál, atu ajuda família benefisiária hasa’e rendimentu no hadi’a sira-nia kondisaun moris.

Advertisement

“Uma dignu ne’e integra mós ho oinsá mak atu hamenus kiak tanba ne’e mak ita integra ho atividade ekonomika, dezenbolvimentu rurál sei fasilita oinsá para sira bele iha rendimentu, tanba uma dignu sira ne’e sei selu la’os gratuita, selu mais kuandu nia rendimentu ne’e to’o ona $500 ba leten, katak tenki hadia nia ekonomia para ita halo uma nia dihnu iha laran tanba nia ekonomia komesa iha ona para bele halo manutensaun ba uma no bele iha sustentabilidade,” Assanami informa

Programa uma dignu ne’e mós sei liga ho edukasaun, liuhusi AHHA Education, ne’ebé sei oferese kursu lian Inglés no Portugés gratuitu ba labarik sira husi família benefisiária.

Além ne’e, kondisaun edukasaun no asesu ba eskola ne’ebé di’ak sei sai parte importante atu prepara labarik sira ba futuru, no ajuda sira iha oportunidade atu dezenvolve an no kontribui ba família no sosiedade.

“Konstrusaun uma ne’e tekniku sira hare’e katak maximu tau iha $40.000 mil mais agora sira atu hadia fali parese sei liu uitoan husi ida ne’e, mais realidade ne’e uma kuartu 4, uma ne’e se ita halo privadu mós ho $40.000 ne’e mós dala ruma ita la halo uma hanesan ne’e. Tanba ne’e mak ha’u husu ba tékniku sira tenki seriedade, survey no kompañia mós tenki iha lukru, tanba ne’e mak difikuldade kompañia mós dala ruma sira menan tiha tender mais la iha benefisiu, ida ne’e tékniku sira tenki hare’e para kada programa ka projetu ne’ebé mak ita halo tenki iha benefisiu ba kompañia para sira bele esforsu halo servisu,” Termina Assanami.

Jornalista: Maria Angelita Sandi Belo

Advertisement

Continue Reading

Polítika

Iha informasaun, Xanana sei “tula-liman” ba Ramos-Horta rekandidata ba PR 2027-2032

Published

on

By

Hatutan.com, (08 Outubru 2026), Díli—Eleisaun Prezidensiál Timor-Leste  periódu 2027-2032 besik daudaun ona. Iha ona kandidatu lubuk ida mak hala’o sira-nia movimentu atu hanesan mini kampaña hodi prepara aan ba enfrenta eleisaun prezidénsial ne’ebé sei hala’o entre fulan-Marsu tinan 2027. 

(more…)

Continue Reading

Polítika

Governu submete proposta OJE 2027 billaun 2.5 USD ba Parlamentu Nasionál

Published

on

By

Reportajen: Felix Fernandes

(more…)

Continue Reading

Trending