Connect with us

Polítika

FRETILIN Kontínua Kestiona Poblema Saúde iha Timor-Leste

Published

on

Hatutan.com, (01 Outubru 2024), Díli– Bankada parlamentár FRETILIN, Tersa (01/10/2024), aprezenta sira-nia deklarasaun polítika iha Parlamentu Nasionál hodi kontínua kestiona problema saúde iha Timor-Leste, liuliu kona-bá dívida millaun $20 husi ospitál  sira iha rai-li’ur, hanesan Singapura ho Malázia.

Lee Mós: Governu Sei Selu Hotu Dívida Millaun $20 iha Ospitál Malázia, Singapura ho Indonézia

Abertura kampaña Partidu Frente Revolucionário Timor-Leste Independente (FRETILIN), iha Postu Administrativu Vemase, Munisipiu Baucau, Kuarta (19/04/2023). Foto/dok

“Sistema saúde públika iha ita-nia rain rahun ona. Ita asiste iha semana kotuk faktu sira hanesan pasiénte tara-an iha Ospitál Nasional Guido Valadares (HNGV), divída sira iha óspital rai li’ur ne’ebé seidauk selu husi Governu, ai-moruk kontínua falta iha fasilidade saúde sira, partidarizasaun, pratika familiarismu no rejionalismu iha servisu saúde, maibé realidade no faktu  sira ne’e senti deit husi povu bain-bain,” Deputada Helena Martins afirma deklarasaun polítika Bankada FRETILIN nian.

Relativa ho pasiente ne’ebé mate tara an iha HNGV, parte sira HNGV deklara ona katak pasiente ne’e mate tara an la’ós tanba atendimentu ladi’ak ka la’ós mós tanba ai-moruk laiha, maibé tanba pasiente hanoin barak ho nia moras.

Advertisement

Relasiona mós ho dívida sira  Governu Timor-Leste iha ho ospitál estranjeiru sira besik millaun $20, Xefe Governu Kay Rala Xanana Gusmão mós deklara katak dívida sira-ne’e la’ós mai de’it  husi Governu atuál, maibé dívida sira ne’e husik nanis ka mai nanis husi Governu anteriór.

Maske nune’e, PM Xanana orienta ona bá Ministra Saúde (MS), Élia A.A dos Reis Amaral, atu buka halibur dadus sira husi ospitál sira hotu hodi hatene dívida sira ne’e  Governasaun ida-ne’ebé mak halo no tansá rai hela dívida ho montante millaun $20.   

Liuhusi plenária PN, Tersa ohin, Bankada FRETILIN mós kestiona katák bainhira  Parlamentu Nasionál ida-ne’e,  haree mosu realidade rua: parte ida, liu-liu bankada opozisaun, aprezenta katak servisu saúde agora iha problema boot nian laran. Parte seluk, liu-liu Bankada Governu  CNRT, sempre defende katák servisu saúde nian  agora  la’o di’ak tebes.

Lee Mós: HNGV Klarifika Pasiente Mate Tara Aan La’ós Tanba Atendimentu Ladi’ak

Nune’e insidénsia numeru mortalidade ka ema mate ne’ebé aas bá bebeik, konfiansa públiku bá iha Timor-Leste nia sistema saúde menus bebeik. Maibé maluk sira ne’ebé ukun agora kontinua nega realidade ida-ne’e hodi tau todan hotu bá Governu anteriór.

Advertisement

“La to’o de’it harahun sistema saúde nasionál, IX Governu ida-ne’e mós kria divida bá Óspital sira iha estrajeiru. Hanesan komparasaun, iha tinan 2023, orsamentu bá tratamentu iha rai-li’ur, Ministériu Saúde gasta millaun $20  agora tinan 2024, tuir relatóriu, foin to’o de’it fulan-Juñu, Ministériu Saúde gasta ona orsamentu hamutuk millaun $25 ho dívida besik millaun $20. Estimativa to’o tinan ida-ne’e nian rohan bele gasta millaun  $35 to’o millaun $40 la konta ho osan husi  veteranu nian. Dala-ida tan, ida- ne’e rekor foun ne’ebé  IX Governu hetan iha tinan ida nian laran,” Deputada Helena Martins hateten.

Tuir infromasaun ne’ebé Bankada FRETILIN rekolla katák dívida tratamentu medika iha rai-li’ur sae maka’as tanba kauza husi numeru pasinte aumenta, tanba iha rai-laran laiha kapasidade atu responde, no mós intervensaun mediká adisionál sira ne’ebé dala barak la koordena ho ekipa junta médika iha Timor-Leste.

Iha mós informasaun  husi Bankada FRETILIN sira katak politiku no Diretor Óspital  no mós Diretór  Jerál balun utiliza oportunidade ne’e bá check-up de’it no rekomenda nia família sira bá check-up. Ida ne’e tenke halo investigasaun kle’an, tamba despeza tratamentu bá rai-li’ur aumenta derepenti deit komesa iha tinan 2023 no 2024.

Bankada FRETILIN konsidera  Ministra  Saúde Élia A.A  dos Reis Amaral, kuaze 65% nian servisu iha rai-liur deit, husik problema sira ne’e akontese no laliga.

Iha parte seluk Deputada husi  Bankada CNRT, Ángela Corvelho reforsa tán katák  kona-bá saúde nia lamenta tebes  haree asuntu saúde  sira ne’ebé oposizaun foti ne’e tebes duni, tanba ne’e tenei buka duni nia verasidade seraké loos duni.

Advertisement

“Ha’u mós hakarak hato’o komentáriu balu ne’ebé mak mai husi Malázia mós hato’o katák maiória pasiénte ne’ebé transfere husi Timor bá iha Malázia ne’e iha situasaun grave hela, dala barak sira to’o iha ne’ebá sira labele halo buat ida, tanba ne’e pasiénte ne’ebé tama ona bá stadium ikus ita hakarak haruka bá tanba ne’e hakarak husu Governu atu fó informasaun klaru dívida millaun $20 atinje tinan ida nian ka divida sira ne’e mai husi tinan barak nune’e MS presiza mai esplika,” Deputada Ángela Corvelho hateten.

Reprezentante Governu iha Parlamentu Nasionál ne’ebé partisipa iha plenária ne’e,  Sekretaria Estadu igualdade (SEI) Elvina de Sousa   hatán bá dívida sira-ne’e sai tiha topikú ida ne’ebé  públiku preokupa no mós preokupasaun husi deputadu sira. Katák IX Governu konstituisionál agora daudaun buka hela solusaun no fiar katák ne’e responsabilidade Ministra Saúde no Governu nian atu bele rezolve dívida ne’ebé mak iha.

“Atu hateten de’it katák dívida millaun $20 bá ospitál ne’ebé iha rai-li’ur ne’e akumulativu husi Governu interiór ka VIII Governu konstituisionál mós kontribui bá iha íivida sira ne’ebé mak iha, maibé IX Governu konstituisionál ne’ebé agora daudaun ukun hela ami kompromitidu sei rezolve problema ida-ne’e,” Elvina de Sousa  lia-tun bá distintu Deputadu sira.

Jornalista Estajiaria : Zita Menezes

Advertisement
Continue Reading
Advertisement
Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Polítika

Opozisaun kestiona prioridade orsamentu sira kontinua konsentra de’it ba setór petroliferu

Published

on

By

Jornalista: Felix Fernandes

(more…)

Continue Reading

Polítika

FRETILIN Kestiona no Duvida, Sé Mak Benefisiáriu Direta OJE 2027

Published

on

By

Jornalista: Maria Angelita Sandi Belo

(more…)

Continue Reading

Nasionál

Programa Uma Dignu Avansa, Uma 25 Prontu atu Inaugura

Published

on

By

Hatutan.com (15 Outubro 2026), Díli-Governu sei halo inaugurasaun ba uma dignu hamutuk 25 iha munisípiu Manatuto, Postu Administrativu Natarbora, no Munisípiu Manufahi postu administrativu Fatuberliu, nu’udar parte husi programa uma dignu ne’ebé sei kontinua dezenvolve iha munisípiu sira seluk.

Inaugurasaun ne’e sei fó prioridade ba uma sira ne’ebé konstrusaun kompletu ona no prontu atu hetan utilizasaun husi família benefisiária, atu nune’e sira bele hahú hela iha uma foun ne’ebé seguru no dignu.

“Iha loron 22 agora ne’e ita sei halo inaugurasaun ba uma dignu primeiru iha Fatuberliu no depois tuir mai sei iha Natarbora, no restu ne’e sei iha prosesu, uma sira ne’ebé atu inaugura ne’e tenki prontu 100%. Ita tenki inaugura ona uma ne’e para ema bele hela ona, lae hein fali uma ne’ebé mak seidauk hotu dala ruma ema labele hela lalais, uma ne’ebé kompletu los ona mak iha Fatuberliu, dau-daun ne’e iha uma 25 mak ita sei halo inaugurasaun,” Dehan Vise-Primeiru-Ministru, Ministru Sosiál no Ministru Dezenvolvimentu Rurál no Abitasaun Komunitáriu, Mariano Assanami Sabino ba Hatutan.com iha Ministérii Finansas, Aitarak-laran, Kuarta14/10/2026.

Iha faze tuir mai, iha mós planu atu halo estudu kona-ba konstrusaun uma tanba sei halo uma ho vertikál.

Advertisement

Programa uma dignu ne’e sai parte husi prioridade iha planu ministériu, depois durante tinan 20 independénsia, Governu fó atensaun bo’ot ba infraestrutura bázika, hanesan estrada, eletrisidade no bee-moos.

Agora, Governu hakarak aumenta investimentu iha setór uma, liu-liu atu garante katak juventude ho idade 18 ba leten bele asesu ba uma dignu.

“Ita iha moto katak ha’u nia uma mak ha’u nia moris mak sai nu’udar mensajen prinsipál husi programa ne’e. Uma la’ós de’it fatin atu hela, maibé mós símbolu dignidade, seguransa no estabilidade ba moris família ida,” Hatete Vise-Primeiru-Ministru

Programa ne’e sei kontinua to’o responde ba nesesidade populasaun, tanba iha konstituisaun hatete katak sidadaun hotu-hotu iha direitu atu asesu ba uma ne’ebé dignu no apropriadu.

Além husi fornese uma ne’e integra mós ho atividade ekonómika no dezenvolvimentu rurál, atu ajuda família benefisiária hasa’e rendimentu no hadi’a sira-nia kondisaun moris.

Advertisement

“Uma dignu ne’e integra mós ho oinsá mak atu hamenus kiak tanba ne’e mak ita integra ho atividade ekonomika, dezenbolvimentu rurál sei fasilita oinsá para sira bele iha rendimentu, tanba uma dignu sira ne’e sei selu la’os gratuita, selu mais kuandu nia rendimentu ne’e to’o ona $500 ba leten, katak tenki hadia nia ekonomia para ita halo uma nia dihnu iha laran tanba nia ekonomia komesa iha ona para bele halo manutensaun ba uma no bele iha sustentabilidade,” Assanami informa

Programa uma dignu ne’e mós sei liga ho edukasaun, liuhusi AHHA Education, ne’ebé sei oferese kursu lian Inglés no Portugés gratuitu ba labarik sira husi família benefisiária.

Além ne’e, kondisaun edukasaun no asesu ba eskola ne’ebé di’ak sei sai parte importante atu prepara labarik sira ba futuru, no ajuda sira iha oportunidade atu dezenvolve an no kontribui ba família no sosiedade.

“Konstrusaun uma ne’e tekniku sira hare’e katak maximu tau iha $40.000 mil mais agora sira atu hadia fali parese sei liu uitoan husi ida ne’e, mais realidade ne’e uma kuartu 4, uma ne’e se ita halo privadu mós ho $40.000 ne’e mós dala ruma ita la halo uma hanesan ne’e. Tanba ne’e mak ha’u husu ba tékniku sira tenki seriedade, survey no kompañia mós tenki iha lukru, tanba ne’e mak difikuldade kompañia mós dala ruma sira menan tiha tender mais la iha benefisiu, ida ne’e tékniku sira tenki hare’e para kada programa ka projetu ne’ebé mak ita halo tenki iha benefisiu ba kompañia para sira bele esforsu halo servisu,” Termina Assanami.

Jornalista: Maria Angelita Sandi Belo

Advertisement

Continue Reading

Trending