Reportajen: Felix Fernandes
Hatutan.com, (01 outubru 2026), Díli– Gvoernu liu husi Ministra Finansa, Santina José Rodrigues F. Viegas Cardoso, Kinta (01/10/2026), submete Prezidente Parlamentu Nasionál (PN), Maria Fernanda Lay, proposta Orsamentu Jerál Estadu (OJE) 2027 ho montante konsolidadu billaun 2.5 USD.

Ministra Finansa, Santina José Rodrigues F. Viegas Cardoso, submete proposta OJE 2027 ba Prezidente Parlamentu Nasionál (PN), Maria Fernanda Lay, Kinta (01/10/2026). Foto/Felix Fernandes
OJE 2027 fó prioridade ba diversifikasaun ekonomika, no kontinua investe iha servisu públiku esensiál, infraestruturas, kapital umanu no reformas institusionais.
Governu liu husi reuniaun Konsellu Ministrus, Kuarta (30/09/2026), aprova Proposta Orsamentu Jerál Estadu ba tinan 2027, ho valór konsolidadu billaun 2.5 USD ne’ebé
prevee billaun 2,487 USD ba Administrasaun Sentrál no millaun 56,1 USD ba Rejiaun Administrativa Espesiál Oé-Cusse Ambeno (RAEOA). Seguransa Sosiál iha orsamentu hamutuk millaun 186,55 USD.
Proposta ne’e kombina kontinuidade servisu públiku esensiál sira ho investimentu no reforma sira ne’ebé ho objetivu atu hametin kapasidade produtiva, kria empregu, hadi’a kondisaun moris populasaun nian, no mós hamenus vulnerabilidade ekonomia ba xoke esternu sira.
Entre medida prinsipál sira ne’ebé prevee iha OJE 2027, destaka ba;
Dezenvolvimentu setór petróleu no rekursus minerais, ho dotasaun adisionál dolar amerikanu millaun 244,8 ba prioridade polítika sira ne’ebé aprova ona ba tinan 2027;
Reforsu servisu edukasaun ho dotasaun dolar amerikanu millaun 194,2 no reforsu servisu saúde nian ho dotasaun dolar amerikanu millaun 182,6, ba Administrasaun Sentrál no RAEOA, tuir klasifikasaun funsionál despeza nian;
Kontinuidade fornesimentu eletrisidade, liuhusi transferénsia dolar amerikanu millaun 127,4 ba EDTL, E.P., ne’ebé mós apoia expansaun kapasidade produsaun iha Oe-Kusi Ambenu no sentrál solar iha Ataúro;
Mantein apoiu ba Kombatente Libertasaun Nasionál no família vulneravel sira, inklui dolar amerikanu millaun 156,2 ba rekoñesimentu no apoiu ba veteranu, kombatente, no martir sira, no mós dolar amerikanu millaun 11,7 ba inan no labarik sira, liuliu liuhosi programa Bolsa da Mãe;
Finansiamentu ba merenda eskolár liuhosi autoridade munisípiu sira, ho alokasaun dolar amerikanu millaun 24,7, ne’ebé kobre ensinu báziku no pré-eskolár;
Hametin ekuidade fiskál no administrasaun subnasionál, ho dotasaun adisionál dolar amerikanu millaun 17,3, ne’ebé ho objetivu atu apoia desentralizasaun no prestasaun servisus públikus iha territóriu tomak;
Finansiamentu ba nesesidade sira ne’ebé asosiadu ho eleisaun no kompromisu sira ne’ebé relasiona ho ASEAN, ho alokasaun adisionál dolar amerikanu millaun 27,5;
Hametin orden públika no seguransa, ho dotasaun adisionál dolar amerikanu millaun 13,6;
Promove diversifikasaun ekonómika liuhosi finansiamentu inisiál ba prioridade sira iha área turizmu espesífiku ho dolar amerikanu millaun 8,8, no ba peskas ho dolar amerikanu millaun 6, hodi apoia preparasaun programa intervensaun no programa kapasitasaun sira iha setór sira-ne’e;
Hametin sistema reseita doméstika, ho dotasaun adisionál dolar amerikanu millaun 5, nu’udar parte hosi medida sira ne’ebé ho objetivu atu hadi’a mobilizasaun reseita nian;
Hamenus inefisiénsia iha despeza públika, ho poupansa ne’ebé prevee dolar amerikanu millaun 53,6 iha entidade 62, no mós reorientasaun Fundu Infraestrutura nian, ho poupansa ne’ebé prevee dolar amerikanu millaun 51,6 iha 2027.
Preparasaun OJE 2027 nian bazeia mós ba reforsu planeamentu ba médiu prazu, ho estimativa ba períodu hosi 2027 to’o 2031 ne’ebé identifika kustu sira ne’ebé asosiadu ho kontinuidade hosi polítika no servisu sira ne’ebé eziste no mós permite análize ketak ida hosi prioridade foun sira Governu nian. Abordajen ida-ne’e ho objetivu atu hadi’a alokasaun rekursus, hasa’e previzibilidade despeza nian, no hametin avaliasaun rezultadus, hodi mantein nafatin natureza anuál autorizasaun orsamentál nian, tuir Lei n. 3/2025 loron 23 fulan-abríl nian, kona-ba Enkuadramentu Orsamentu Jerál Estadu no Jestaun Finanseira Públika. (*)