Hatutan.com, ( 02 Outubru 2024), Díli—Dívida sira Governu halo bá ospitál estranjeiru sira, liuliu ospitál sira iha Malázia ho Singapura mai husi tinan 2021 to’o mai 2024.
Lee Mós: FRETILIN Kontínua Kestiona Poblema Saúde iha Timor-Leste

Ministra Saúde, Élia A.A dos Reis Amaral. Foto/Tome da Silva
Dívida sira ne’e relativa ho pasiente timoroan sira ne’ebé hetan dezlokasaun urjente husi husi ospitál Timor nian, liuliu Ospitál Nasionál Guido Valadares (HNGV) hodi bá halo tratamentu intensivu iha ospitál sira ne’ebé Governu kontrata ona.
“Dívida sira ne’e hahú husi pasiente timoroan sira iha tinan 2001, 2022, 2023, no mós 2024 nian,” Ministra Saúde Élia A.A dos Reis Amaral hateten hodi responde jornalista sira iha Palásiu Governu, Kuarta (02/10/2024).
Ministra Élia Amaral haktuir katak kona-bá pagamentu ba dívida sira ne’e daudaun ne’e sei iha prosesu verifikasaun dadus tanba relatóriu balun tama la tuir faktu, katak faktu balun la hanesan ho relatóriu entau presiza iha verifikasaun dadus di’ak atu nune’e bele halo pagamentu.
Pasiente Balun iha Malázia Fila Ona
Relasiona ho dívida neebe Governu Timor-Leste halo ho ospitál sira iha nasaun tolu (3), hanesan Singapura, Malázia no mós Indonézia ne’e implika mós ba tratamentu pasiene sira nian, tanba ne’e pasiente nain-rua (1 ) husi ospitál Malázia deside fila mai Timor-Leste (TL) tanba la hetan kontinuasaun tratamentu.
Reprezentante família pasiente Julio Freitas hateten, pasiente Lucilda Moreira halo transferensia iha loron 01 fulan-Agustu 2024 ba ospitál Malázia atu tuir kemo-terapia tanba enfrenta moras tumor, maibé hafoin tratamentu kemo-terapia dala-rua Ospitál Malázia haruka fila razaun tanba dívida seidauk selu.
“Haruka tuir kemo-terapia dala-lima, maibe hau nia ávo tuir kemo-terapia foin dala-rua, ba fali radio terapia ne’e ema fo surat loron 15, maibé tuir dala lima ami fila ona, depois Doutor sira iha ne’ebá atu fo kem- terapia ne’e la tama entaun ami fila deit ona, ne’ebe haruka ami fila deit,” Julio Freitas ba jornalista sira iha Areportu Internasional prezidente Nicolau Lobato Díli, Kuarta (02/10/2024).
Nia esplika katak ho nune’e agora kontinua halo tratamentu iha Timor no durante iha Malázia, estadu fó subsídiu alojamentu nian kada ema ida $400.00, maibé hahan ne’e ospitál maka oferese
Iha biban ne’e família Pasiente Alda da Silva Pinto haktuir kona-bá tratamentu ne’e durante hetan iha ospitál Malázia lao diak, tanba pasiente ba halo kemo-terapia dalan-neen no radio terapia to’o 15, tratamentu kompletu ona ne’e maka haruka fila.
“Tratamentu ba kemo-terapia nee hotu iha loron 06 fulan-Setembru, maibé kondisaun seidauk diak entaun doutor sira haruka hein, no hein tiket husi Governu Timor -Leste fila fali, maibé senti moras fila-fali ba check-up depois sira fó ai-moruk hodi kontinua hemu,” nia informa.
Antes ne’e iha loron 24 fulan-Setembru 2024 liu husi konta Facebook Rui Araújo antigu Primeiru-Ministru no Ministru Saúde ne’e informa pasiente ho naran Helmia, idade 10 husi ospitál ida iha Malázia deside fila fila tanba labele kompleta nia tratamentu.
Pasiente Helmia husi aldeia Dausur, Suku Leolima, Posto Administrativu Hato-udo, Munisípiu Ainaro, akompaña husi nia aman ho Apoli, submete ba amputasaun liman karuk iha loron 05 fulan-Agostu 2024, iha ospitál Pantai, Kuala-Lumpur, Malázia, tamba deteta iha cancro iha ruin, maibé to’o agora ospitál seidauk submete Helmia bá tratamentu suplementar quimioterapia tanba, tuir informação husi ospitál, seidauk iha resposta husi autoridade sira iha Timor-Leste se bele kontinua halo tratamentu ka la’e.
Helmia ho nia aman deside fila mai Timor-Leste hafoin iha loron 30 fulan-Setembru 2024, no labele kompleta ninia tratamentu.
Pasiente Fila La’ós Tanba Dívida
Liga ho informasaun sira ne’e espalla kona-bá pasiente transferensia barak labele kontinua halo tratamentu iha ospitál sira nune’e sira deside hodi fila mai Timor, Ministra Saúde, Élia A.A dos Reis Amaral hateten ne’e lalos tanba pasiente balun fila tanba kondisaun saúde bele halo tratamentu iha Timor.
“Lae, tanba balun iha kondisaun saúde ne’ebé mak doutor sira dehan, ezemplu kankru, iha stadium ne’ebe mak determina ona bele halo tratamentu iha Timor, entaun halo tratamentu iha Timor ,ho apoiu medikamentu ne’ebé mak termina ona, signifika ita hein oras deit ona,” Ministra Élia hateten.
Kona-bá dehan sidauk halo pagamentu bá dividas kuaze millaun $20 nune’e implika ba tratamentu pasiente sira nian, Ministra Élia Amaral klarifika katak ne’e laloos. Tanba informasaun ne’ebé nia simu, ba kondisaun sira ne’e iha, doutor sira dehan balun tratamentu mak hotu ona, sira presiza atu fila.
Ho nune’e pasiente sira kontinua halo tratamentu iha Timor, normalmente pasiente sira ne’ebé mai sira simu medikamentu fulan-tolu (3) adiantamentu, maibé balun mós to’o fulan-neen husi ospitál rai liur ne’ebe sira admite ba.
Jornalista: Leopoldinade Carvalho