Hatutan.com, (12 Novembru 2024), Díli- Prezidente Repúblika, José Ramos-Horta hateten Timor-Leste merese fó omenajen ba foin-sa’e Timoroan sira no sidadaun estranjeiru hotu ne’ebé sakrifika sira-nia vida iha Masakre Santa Krús, 12 Novembru 1991.

Lee Mós: Masakre Santa Krús Hatudu Dedikasaun no Sakrifísiu Foin-Sa’e Sira-nian

Marsa komemorasaun Masakre Santa Krús ba dala-33, 12 Novembru 1991-2024. Foto/Elio dos Santos da Costa

Prezidente Repúblika José Ramos-Horta hato’o mensajen ne’e iha komemorasaun loron Masakre Santa Krús ba dala-33 iha resintu semitériu públiku Santa Krús, Díli, Kuarta (11/12/2024).

“Ohin, ita halibur hamutuk selebra loron Nasionál Juventude, loron ida ne’ebé la’ós de’it atu selebra foin-sa’e sira nia kbiit, maibé atu hanoin mós eventu trájiku Masakre Santa Krús, 12 Novembru 1991. Masakre Santa Krús loron memória, omenajen ba foin-sa’e sira ne’ebé ho aten barani hamriik hodi defende ita-nia liberdade, independénsia no dignidade,” Prezidente Repúblika José Ramos-Horta hateten.

Xefe Estadu hatutan Loron 12 Novembru 1991 joven Timoroan sakrifika sira nia an monu iha ne’e, balun mate iha fatin seluk too agora seidauk hetan hodi hasoru buat ne’ebé uluk ema barak hateten mehi ida ne’ebé ke sei la realiza, mehi imposivel, maibé mehi ne’e realiza dunik ho aktu Referendum, 30  Agostu 1999.

Timor-Leste enfrenta dezafiu barak, hanesan dezafiu ne’ebé rai barak iha mundu ne’e enfrenta daudaun mós, Timor-Leste nia susesu mós barak, tinan foun mai Timor-Leste atu tama ASEAN no ida ne’e sei lori benefísiu ekonómiku mesmu nune’e ho funu iha Ukránia no Gaza fó implikasaun bo’ot ba ekonomia mundiál, maibé Timor-Leste moris nafatin iha pás, instituisaun estadu sira funsiona ho di’ak hodi kontinua hatutan mehi fundadór sira nian no jerasaun kontínuador sira kontinua lori no hatutan ba beibeik too ohin loron.

“Ita kumpre mehi jerasaun 1975, mehi Francisco Xavier do Amaral, Nicolau Lobato, Comité Central tomak, fundadór sira ASDT, FRETILIN nia mehi no jerasaun kontínuador, sira ne’ebé halibur an iha RENETIL, ba sira hotu-hotu ha’u nia hakaruk,”  Ramos-Horta hateten.

Hakaruk no Omenajen ba Max Stahl

Prezidente Repúblika José Ramos-Horta hateten ho selebrasaun 12 Novembru, Masakre Santa Krús fó hanoin hikas kona-ba kontribuisaun Max Stahl nian, estudante universitáriu ida husi Austrália no mós ba jornalista Emu Goodman ne’ebé mos halo reportajen ba Masakre Santa Krús.

“Ha’u nia hakaruk mós ba Max Stahl, ba eroi sira seluk ne’ebé kontribui, ita tenke haree didi’ak tombu Max Stahl nian, dala-barak mai iha ne’e hare ai-funan laiha, tamba ne’e oinsá haree fó protesaun ba kampa ida-ne’e. Ha’u nia hakaruk ba sira hotu-hotu ne’ebé sakrifika sira nia vida iha akontesimentu Masakre Santa Cruz, sira hotu merese ba onra no hakaruk.” Hateten Prezidente Repúblika José Ramos-Horta.

Timoroan tenke rekonsilia malu

Prezidente Repúblika José Ramos-Horta hateten Timoroan ho Timoroan tenke rekonsilia malu, simu malu no taka kanek sira ne’ebé iha hodi labele julga malu bei-beik, tamba konsekuénsia husi funu mak ida ne’e.

Nia afirma hahú kedas iha1999 no 2000 fundadór Xanana Gusmão ne’ebé lori Timor-Leste ba referendum to’o independénsia, nia rasik hahú ko’alia kedas rekonsiliasaun, taka tiha kanek hotu-hotu nian tamba Timoroan dezde 1975 mate, Timoroan mak oho malu, iha ai-laran mos iha divizaun interna Timoroan lubuk ida mate iha Timoroan seluk nia liman mai too iha 1999.

Nedunik lideransa istóriku 1975 kontinua apoiu nafatin prosesu rekonsiliasaun nasionál ne’ebé hahu ho CAVR no CVA para haklean liután no diálogu sira ne’e kontinua nafatin, ita la hsluhan Timoroan sira ne’ebé iha NTT, Jawa, Sumatra hanesan mos lahaluha Timoroan sira iha Koreia-Súl, Austrália, Inglaterra no iha fatin ne’ebé deit Timoroan sira iha ba.

“Ita aprende ho erru sira iha kotuk, iha 1975 ne’ebé lori ba funu sivil ne’ebé lori ba divizaun interna iha ai-laran, ita lalika, ida-idak halo julgamentu ba sira seluk, ita buka taka kanek ne’ebé sei iha karik, respeita no tulun nafatin vítima sira, no hateke ba oin para rai ne’e sai dunik modelu Rekonsiliasaun ba mundu.” Ramos-Horta hakotu.

Jornalista: Vito Salvadór