Connect with us

Nasionál

Impede Jornalista Hatutan.com, AJAR Konsidera SEKOMS ho Nia Subordináriu Prátika Rejime Ditadura Soeharto

Published

on

Hatutan.com, (04 Fevereiru 2026), Díli–Impede jornalista  Hatutan.com halo kobertura iha espasu públiku, Rádiu Televizaun Timor-Leste Empreza Públiku (RTTL.E.P), Asia Justice and Rights (AJAR) Timor-Leste konsidera  Sekretáriu Estadu Komunikasaun Sosiál (SEKOMS), Expedito  Dias Ximenes  ho nia subordináriu sira prátika rejime ditadura Soeharto.

Lee Mós: Ofisiál Mídia SEKOMS Impede Jornalista Hatutan.com Halo Kobertura iha RTTL,E.P

Diretór Ezekutivu Asia Justice and Rights,(AJAR) Timor-Leste, José Luís Oliveira. Foto/Marcelino Tomae

Soeharto nu’udar ditadór militár ida ne’ebé ukun Indonézia hanesan Prezidente Repúblika Indonézia nian durante tinan 31 (1967-1998). 

Soeharto nia ukun ho liman-besi koñesidu ho naran “Orden Baru”. Ninia rejime marka ho dezenvolvimentu ekonómiku ne’ebé lalais, maibé mós ho brutalidade estremu, korrupsaun boot (estima to’o biliaun US$45-50), no supresaun ba disidente sira. Nia hadau podér hafoin purga ida ne’ebé nakonu ho raan ikus mai hamonu hosi movimentu sira pró-demokrásia iha tinan 1998.

Advertisement

Diretór Ezekutivu Asia Justice and Rights,(AJAR) Timor-Leste, José Luís Oliveira, Kuarta (04/02/2026),  bá Hatutan.com  iha Faról Díli, esperesa nia lamentabel tebes ho atitude ne’ebé hatudu  husu ofisiál mídia SEKOMS, Tito Livio, tanba ida-ne’e violasaun gravee  bá artigu 40 ho 41 Konstitusaun RDTL  ne’ebé ko’alia kona-bá liberdade espresaun no liberdade imprensa.

“La’ós ida-ne’e de’it maibé viola mós  artigu 40 K-RDTL kona-bá liberdade informasaun, Públiku iha direitu  atu hetan informasaun loloos, la’ós informasaun ABS (asal bapak senang) ne’ebé uluk sai hanesan kultura  rejime ditadura Soeharto,”  Direitor Ezekutivu AJAR José Luís Oliveira hateten.

José  Luís preokupa, uluk ema sira ne’ebé maka servisu iha rejime ditadura Soeharto maka prátika kultura sira hanesan ne’e, hatudu mentalidade diskriminasaun, no tauk bá mídia  ne’ebé kobertura  asuntu krítiku, no investigativu.

Diretór AJAR ne’e halo komparasaun ida katak, uluk  jornalista internasionál sira  mai  atu halo kobertura kona-bá saída maka akontese iha Timor-Leste, ofisiál sira  servisu ba Governu Tingkat I Timor-Timur (timtim)  tempu ne’ebá fó deit oportunidade  bá  mídia husi militár,  no mídia ne’ebé pro bá  Indonézia. Tanba ne’e, José  Luís konsidera,  SEKOMS Expedito Dias Ximenes ho nia subordináriu liu-liu ofisiál mídia SEKOMS Tito  Livio prátika mentalidade rejime husi Soeharto nian.

“Ida-ne’e ha’u hanoin lamentavel tebetebes, tanba Indonézia sai ona,  ita kontinua prezerva kultura ida-ne’e, kultura ida-ne’ebé la demokrátiku,  kultura ida-ne’ebée viola ita nia Konstitusaun,”  nia afirma.

Advertisement

José Luís Oliveira, enkorza redasaun Hatuta.com atu halo  prosesu ida-ne’e, tanba prejudika bá jornalista sira hodi hala’o nia funsaun profisionál,  tanba  aktu pesoál  ofisiál mídia SEKOMS halo ne’e violasaun gravee bá artigu 41 Konstitusaun RDTL.

“Ha’u enkoraza  ita boot sira,  keixa bá  sira nia superior, keixa  duni Sekretáriu Estadu Komunikasaun Sosiál, katak hahalok ida-ne’e  viola duni ita nia konstitusaun   RDTL artigu 40 no 41,”  José Luis hateten.

Nia dehan, tanba atitude ne’ebé maka SEKOMS Expedito Ximenes ho nia subordináriu halo hasoru mídia no jornalista sira maka kontribui bá  indíse  liberdade imprensa no liberdade espresaun tun beibeik iha períodu IX Govenrnu Konstitusionál.

Nia afirma tan katak, rejime ida ne’ebé agora akontese iha Timor-Leste  hanesan rejime Soeharto,  tanba limite bá asesu mídia, no podér polítiku   fó informasaun bosok maka  mak barak.

“Sira hanoin dehan tinan 25 resin  ona Indonézia laiha, ne’ebé  ita haluhan tiha ona ne’e,  ami ne’e sei  iha, ami sira ne’ebé uluk luta kontra rejime Soeharto ami sei iha, uluk ami luta tanba ami lakohi hahalok ida Soeharto nian ne’e, maka ita kontra,  maibé agora Indonézia laiha ona maibé  kultura ne’e nafatin de’it,”  nia dehan.

Advertisement

Kona-bá Sekretáriu Estadu Komunikasaun Sosiál Expedito Dias Ximenes ninia deklarasaun katak IX Governu garantia Liberdade Imprensa no liberdade espresaun iha Timor-Leste,  José  Luís Oliveira konsidera Governu  ida-ne’e bosok malorek.

Nia afirma, aktu ida-ne’e hanensan uluk Ministru Informasaun Indonézia nian, Harmoko (1983)   ema konsidera hari-hari omong konsong, ida-ne’e  agora Expedito Ximenes kopia tuir de’it, bosok  loron-loron.

SEKOMS Expedito Dias Ximenes, ne’ebé Hatutan.com konfirma hafoin aktu impedimentu ne’ebé pratika husi ofisiál mídia SEKOMS, Tito Livio  iha ámbitu aprezenta Prezidente Konsellu Administrasaun RTTL,E.P foun iha RTTL, Tersa (03/02/2026), afirma Nonu Governu ne’e garante Liberdade imprensa ho Liberdade espresaun.

“Ida-ne’e la’ós atu diskute. Ne’e mandatu Konstitusionál, la presiza diskuti tanba Governu ezekuta mandate Konstitusionál,” Expedito Dias Ximenes hateten.

Relativa ho ofisiál mídia SEKOMS, Tito Livio limita jornalista Hatutan.com halo kobertura iha RTTL,E.P, Expedito Dias Ximenes hateten, laiha ema ida limita. Maibé, jornalista mós tenke sente katak bainhira iha serimónia ida, se iha konvite entaun nia ba.

Advertisement

“Sé la iha konvite, ita respeita ema nia seirmónia. Oke. Loos ona,” SEKOMS, Expedito Dias Ximenes, hateten.

Jornalista: Marcelino Tomae

Continue Reading
Advertisement
Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Nasionál

Hatutan.com Manán Prémiu Foto Jornalístiku Di’ak Liu Ba Tinan 2026

Published

on

By

Jornalista: Felix Fernandes

(more…)

Continue Reading

Justisa & Krime

Tauk Povu Lakon Konfiansa Ba Tribunál, Komisaun La Públika Valór Ezame Kandidatu Juízes

Published

on

By

Hatutan.com (15 Outubro 2026), Díli – Membru Komisaun Rekrutamentu Juiz ba Tribunál Supremu Justisa (TSJ), Carmelita Caetano Moniz hatete, Kandidatu ne’ebé hetan valór ne’ebé to’o ba kritériu aprova sei hetan estatutu aptu, enkuantu sira ne’ebé la atinji valór ne’ebé determina sei konsidera la aptu, kandidatu sira ne’ebé la aptu iha direitu atu hato’o reklamasaun, no juri sei analiza reklamasaun hirak-ne’e antes foti desizaun.

Tuir Carmelita, servisu juis nian iha responsabilidade bo’ot iha sosiedade, tanba desizaun judisiál sira afeta diretamente direitu no moris sidadaun sira. Tanba ne’e, nia konsidera katak avaliasaun ba juis tenke hala’o ho kuidadu no tuir kritériu ne’ebé klaru.

“Valór ita labele tau, tanba sé juíz ida hetan valór ida ki’ik tebes, konfiansa povu nian ba tribunál oinsá? impaktu sosiál makas tanba ho ida ne’e mak juíz sira nia servisu la hanesan ita bai-bain. Juíz nia servisu ne’e servisu ida ne’ebé ita dehan depois de Maromak, segundu maromak iha mundu mak juíz sira ona, ema hotu-hotu tenki kumpri, sira haruka ba prizaun tenki ba, entaun ita tenki rezerva tebes sasan sira ne’e,” Dehan Membru Komisaun Rekrutamentu Juiz ba Tribunál Supremu Justisa (TSJ), Komisária Carmelita Caetano Moniz, iha Palásiu Governu, Kinta 15/10/2026.

Nia mós rejeita kona-ba diskriminasaun iha prosesu avaliasaun, nia afirma katak membru juri na’in tolu no sekretáriu ida mai husi Portugal, no sira la koñese kandidatu sira ne’ebé partisipa iha prosesu rekrutamentu.

“Primeiru la iha diskriminasaun ba valór tanba juri na’in 3 ho sira nia sekretáriu ida mai hotu husi ne’eba (Portugal) sira nein koñese kandidatu ida, ne’ebé ita atu ko’alia deskriminasaun husi ida ne’ebé? Afasta sira ne’e tanba valór la to’o, tuir regulamentu avaliasaun ne’ebé mak komisaun aprova katak ezame eskrita ne’e sira ne’ebé iha valór masimu di’ak liu ne’e mak 20,” Nia informa

Advertisement

Avaliasaun ba ezame eskrita hala’o tuir regulamentu ne’ebé komisaun aprova ona. Tuir nia, kandidatu ne’ebé hetan valór máximu 20 mak konsidera aptu ka pasa, enkuantu kandidatu ne’ebé hetan valór menus husi 10 la pasa.

Nia mós kompara sistema ne’e ho avaliasaun karreira iha instituisaun judisiál no Ministériu Públiku, ne’ebé uza kategoria kualifikadu no la kualifikadu. Nia konsidera katak publikasaun valór individual ba juis bele iha impaktu ba konfiansa públiku ba tribunál.

Vaga ne’ebé disponivel limitadu kompara ho númeru kandidatu sira, kandidatu na’in 32 kompete ba vaga ne’en (6) iha Tribunál Supremu Justisa, enkuantu kandidatu na’in 24 seluk kompete ba vaga sia iha Tribunál Rekursu.

Nia aumenta, kandidatu sira ne’ebé la hetan vaga iha faze ida bele hein oportunidade seluk atu partisipa iha prosesu seleksaun ba Tribunál Rekursu ka Tribunál Supremu Justisa, tuir vaga no kondisaun ne’ebé disponivel.

“Kandidatu sira ne’ebé la pasa iha prosesu seleksaun ba tribunál superior sira sei kontinua hala’o sira-nia funsaun nu’udar juis iha primeira instánsia, no bele partisipa fali iha konkorsu tuir regra no oportunidade ne’ebé disponivel,” Nia salienta.

Advertisement

Iha parte seluk, komisáriu José Pedro Camões, esplika, avaliasaun ba kandidatu sira hala’o tuir kritériu ne’ebé komisaun determina ona, ho rezultadu aptu no la aptu. Kandidatu sira ne’ebé la konkorda ho rezultadu avaliasaun bele uza sira-nia direitu atu hato’o reklamasaun.

“Ezame ne’e iha maneira rua atu fó valór tau aptu no la aptu, ida valór sufisiente ba leten mak aptu no ida númeru eskala ki’ik ne’e mak la aptu ne’ebé la’os buat foun ida, labele deskonfia, bai-bain dehan valór iha 6 ba leten ne’e valór ida di’ak, karik valór 5 mai kraik ne’e valór ida ladun di’ak, ne’ebé maneira atu avalia ne’e mak ida ne’e, se la aptu, sira bele uza sira nia direitu atu halo reklamasaun, depois juri sira sei hare’e sira nia reklamasaun ne’e atu fó fali desizaun seluk,” Esplika Membru Komisaun Rekrutamentu Juiz ba Tribunál Supremu Justisa (TSJ), José Pedro Camões.

Desizaun kona-ba prosesu avaliasaun no rekrutamentu juis nian tama iha kompeténsia Konsellu Superior Majistratura Judisiál, tuir lei no regulamentu ne’ebé vigora.

Jornalista: Maria Angelita Sandi Belo

 

Advertisement

Continue Reading

Nasionál

CAC Halo Sensibilizasaun ba PNTL Atu Prevene no Kombate Krime, Korupsaun Iha Timor-Leste

Published

on

By

Hatutan.com (15 Outubru 2026), Díli – Komisaun Anti-Korrupsaun (CAC) hala’o atividade sensibilizasaun no formasaun ba membru Polísia Nasionál Timor-Leste (PNTL), iha Sentru Formasaun Polísia, Comoro, Díli, ho objetivu atu hametin kooperasaun entre instituisaun rua ne’e, iha esforsu prevensaun no kombate krime komún no korupsaun iha Timor-Leste.

Komisáriu Adjuntu ba Prevensaun no Sensibilizasaun CAC, Rosario Salsinha Araújo, hatete, formasaun ne’e importante atu hametin kooperasaun entre CAC no PNTL, liu-liu iha komprensaun kona-ba krime no korupsaun, no oinsá atu hadi’a sistema servisu polísia nian.

“Formasaun ida ne’e atu aproxima tan Polísia, liu-liu komandante sira, atu bele komprende oinsá servisu sira liga ho asuntu kriminál no korupsaun. Ita hare’e mós oinsá atu hadi’a sistema servisu polísia nian, tanba nasaun enfrenta problema oi-oin ne’ebé polísia tenke hasoru, iha servisu balun ne’ebé liga ho korupsaun no balun seluk liga ho krime komún. Tanba ne’e, presiza kooperasaun no vontade tomak atu prevene no kombate krime sira ne’e,” dehan Komisáriu Adjuntu ba Prevensaun no Sensibilizasaun CAC, Rosario Salsinha Araújo ba jornalista sira iha Akademia Polísia, Comoro, Kinta-feira (15/10/2026).

Nia mós subliña katak PNTL iha responsabilidade importante atu mantein fiar públiku, tanba komunidade konsidera polísia hanesan instituisaun ne’ebé iha kna’ar atu garante seguransa no kumprimentu lei.

Advertisement

Tanba ne’e, nia apela atu membru PNTL hotu-hotu evita hahalok koruptu no komprende di’ak lei penál sira ne’ebé liga ho krime korupsaun.

“Ita tenke fó hanoin ba ema hotu, liu-liu instituisaun PNTL ne’ebé povu fiar, atu labele iha tendénsia komete aktu korupsaun. Instituisaun PNTL, ho nia estrutura tomak, tenke hola parte, koopera no komprende asuntu sira lei penál nian ne’ebé liga ho korupsaun,” nia hatutan.

Iha parte seluk, Segundu Komandante Institutu Superior Sentru Polísia, Superintendente Xefe, Joni Viana, hatete formasaun ne’e importante tanba iha relasaun ho Lei Nú. 17/2020 kona-ba medida prevensaun no kombate korupsaun.

Nia esplika, hanesan ajente seguransa no parte husi aparellu Estadu, membru PNTL presiza iha koñesimentu sufisiente kona-ba lei sira ne’e, atu hala’o kna’ar no misaun iha terrenu tuir prosedimentu no padraun ne’ebé lo’os.

“Formasaun ida ne’e importante tebes tanba liga ho Lei Nú. 17/2020 kona-ba medida prevensaun no kombate korupsaun, hanesan ajente seguransa no parte husi aparellu Estadu, PNTL tenke iha koñesimentu kona-ba lei sira ne’e, atu iha ezekusaun no misaun iha terrenu labele sala, maibé tenke tuir padraun ne’ebé loos,” Joni Viana afirma.

Advertisement

Atividade sensibilizasaun no formasaun ne’e sai hanesan parte husi esforsu atu hasa’e koñesimentu membru PNTL kona-ba prevensaun korupsaun, kumprimentu lei no hadi’a kualidade servisu polísia nian iha Timor-Leste.

Jornalista: Felix Fernandes

Continue Reading
Advertisement

Trending