Hatutan.com, (04 Fevereiru 2026), Díli–Impede jornalista Hatutan.com halo kobertura iha espasu públiku, Rádiu Televizaun Timor-Leste Empreza Públiku (RTTL.E.P), Asia Justice and Rights (AJAR) Timor-Leste konsidera Sekretáriu Estadu Komunikasaun Sosiál (SEKOMS), Expedito Dias Ximenes ho nia subordináriu sira prátika rejime ditadura Soeharto.
Lee Mós: Ofisiál Mídia SEKOMS Impede Jornalista Hatutan.com Halo Kobertura iha RTTL,E.P

Diretór Ezekutivu Asia Justice and Rights,(AJAR) Timor-Leste, José Luís Oliveira. Foto/Marcelino Tomae
Soeharto nu’udar ditadór militár ida ne’ebé ukun Indonézia hanesan Prezidente Repúblika Indonézia nian durante tinan 31 (1967-1998).
Soeharto nia ukun ho liman-besi koñesidu ho naran “Orden Baru”. Ninia rejime marka ho dezenvolvimentu ekonómiku ne’ebé lalais, maibé mós ho brutalidade estremu, korrupsaun boot (estima to’o biliaun US$45-50), no supresaun ba disidente sira. Nia hadau podér hafoin purga ida ne’ebé nakonu ho raan ikus mai hamonu hosi movimentu sira pró-demokrásia iha tinan 1998.
Diretór Ezekutivu Asia Justice and Rights,(AJAR) Timor-Leste, José Luís Oliveira, Kuarta (04/02/2026), bá Hatutan.com iha Faról Díli, esperesa nia lamentabel tebes ho atitude ne’ebé hatudu husu ofisiál mídia SEKOMS, Tito Livio, tanba ida-ne’e violasaun gravee bá artigu 40 ho 41 Konstitusaun RDTL ne’ebé ko’alia kona-bá liberdade espresaun no liberdade imprensa.
“La’ós ida-ne’e de’it maibé viola mós artigu 40 K-RDTL kona-bá liberdade informasaun, Públiku iha direitu atu hetan informasaun loloos, la’ós informasaun ABS (asal bapak senang) ne’ebé uluk sai hanesan kultura rejime ditadura Soeharto,” Direitor Ezekutivu AJAR José Luís Oliveira hateten.
José Luís preokupa, uluk ema sira ne’ebé maka servisu iha rejime ditadura Soeharto maka prátika kultura sira hanesan ne’e, hatudu mentalidade diskriminasaun, no tauk bá mídia ne’ebé kobertura asuntu krítiku, no investigativu.
Diretór AJAR ne’e halo komparasaun ida katak, uluk jornalista internasionál sira mai atu halo kobertura kona-bá saída maka akontese iha Timor-Leste, ofisiál sira servisu ba Governu Tingkat I Timor-Timur (timtim) tempu ne’ebá fó deit oportunidade bá mídia husi militár, no mídia ne’ebé pro bá Indonézia. Tanba ne’e, José Luís konsidera, SEKOMS Expedito Dias Ximenes ho nia subordináriu liu-liu ofisiál mídia SEKOMS Tito Livio prátika mentalidade rejime husi Soeharto nian.
“Ida-ne’e ha’u hanoin lamentavel tebetebes, tanba Indonézia sai ona, ita kontinua prezerva kultura ida-ne’e, kultura ida-ne’ebé la demokrátiku, kultura ida-ne’ebée viola ita nia Konstitusaun,” nia afirma.
José Luís Oliveira, enkorza redasaun Hatuta.com atu halo prosesu ida-ne’e, tanba prejudika bá jornalista sira hodi hala’o nia funsaun profisionál, tanba aktu pesoál ofisiál mídia SEKOMS halo ne’e violasaun gravee bá artigu 41 Konstitusaun RDTL.
“Ha’u enkoraza ita boot sira, keixa bá sira nia superior, keixa duni Sekretáriu Estadu Komunikasaun Sosiál, katak hahalok ida-ne’e viola duni ita nia konstitusaun RDTL artigu 40 no 41,” José Luis hateten.
Nia dehan, tanba atitude ne’ebé maka SEKOMS Expedito Ximenes ho nia subordináriu halo hasoru mídia no jornalista sira maka kontribui bá indíse liberdade imprensa no liberdade espresaun tun beibeik iha períodu IX Govenrnu Konstitusionál.
Nia afirma tan katak, rejime ida ne’ebé agora akontese iha Timor-Leste hanesan rejime Soeharto, tanba limite bá asesu mídia, no podér polítiku fó informasaun bosok maka mak barak.
“Sira hanoin dehan tinan 25 resin ona Indonézia laiha, ne’ebé ita haluhan tiha ona ne’e, ami ne’e sei iha, ami sira ne’ebé uluk luta kontra rejime Soeharto ami sei iha, uluk ami luta tanba ami lakohi hahalok ida Soeharto nian ne’e, maka ita kontra, maibé agora Indonézia laiha ona maibé kultura ne’e nafatin de’it,” nia dehan.
Kona-bá Sekretáriu Estadu Komunikasaun Sosiál Expedito Dias Ximenes ninia deklarasaun katak IX Governu garantia Liberdade Imprensa no liberdade espresaun iha Timor-Leste, José Luís Oliveira konsidera Governu ida-ne’e bosok malorek.
Nia afirma, aktu ida-ne’e hanensan uluk Ministru Informasaun Indonézia nian, Harmoko (1983) ema konsidera hari-hari omong konsong, ida-ne’e agora Expedito Ximenes kopia tuir de’it, bosok loron-loron.
SEKOMS Expedito Dias Ximenes, ne’ebé Hatutan.com konfirma hafoin aktu impedimentu ne’ebé pratika husi ofisiál mídia SEKOMS, Tito Livio iha ámbitu aprezenta Prezidente Konsellu Administrasaun RTTL,E.P foun iha RTTL, Tersa (03/02/2026), afirma Nonu Governu ne’e garante Liberdade imprensa ho Liberdade espresaun.
“Ida-ne’e la’ós atu diskute. Ne’e mandatu Konstitusionál, la presiza diskuti tanba Governu ezekuta mandate Konstitusionál,” Expedito Dias Ximenes hateten.
Relativa ho ofisiál mídia SEKOMS, Tito Livio limita jornalista Hatutan.com halo kobertura iha RTTL,E.P, Expedito Dias Ximenes hateten, laiha ema ida limita. Maibé, jornalista mós tenke sente katak bainhira iha serimónia ida, se iha konvite entaun nia ba.
“Sé la iha konvite, ita respeita ema nia seirmónia. Oke. Loos ona,” SEKOMS, Expedito Dias Ximenes, hateten.
Jornalista: Marcelino Tomae