Hatutan.com (15 Outubru 2026), Díli--Atu komemora Loron Mundial Ai-Han, iha loron 16 Outubru 2026, La’o Hamutuk nafatin apela ba Governu, Parlamentu Nasionál, Prezidente da Repúblika, parseiru dezenvolvimentu, setór privadu, sosiedade sivil kooperativa no agrikultor sira atu kontinua haforsa produsaun agrikultura iha rai laran no hametin ekonomia rurál ne’ebé produtiva, reziliente no sustentável. Ho nune’e bele transforma sistema alimentár Timor-Leste nian hodi garante asesu ba ai-han nutritivu, seguru no asesível ba ema hotu.

Logotipu La’o Hamutuk
Bazeia ba tema Loron Mundial Ai-Han tinan ne’e, “Innovate Today. Nourish Tomorrow”, La’o Hamutuk hakarak reforsa katak ita labele fó oportunidade atu haree de’it inovasaun husi perspetiva teknolojia no mekanizasaun, maibé presiza haree mós husi perspetiva sosiál-tradisionál, koñesimentu lokál, kooperasaun, téknika agríkola no solusaun apropriadu ne’ebé adapta ba nesesidade povu tomak. Food and Agriculture Organization (FAO) subliña katak inovasaun tenke ajuda harii sistema ai-han ne’ebé sustentável, inkluzivu no reziliente.
Krize Ai-Han no Nutrisaun: Dezafiu Global no Realidade iha Timor-Leste
Krize ai-han no nutrisaun nafatin sai dezafiu boot iha mundu. Tuir The State of Food Security and Nutrition in the World 2026, relata katak iha tinan 2025, aproximadamente ema tokon 645 iha mundu kontinua enfrenta hamlaha. Maski iha progresu iha área balu, FAO subliña katak mundu seidauk iha dalan adekuadu atu atinje Objetivu Dezenvolvimentu Sustentável, tanba hamlaha no kestaun nutrisaun kontinua eziste ba populasaun iha rejiaun diferente.
Iha Timor-Leste, labarik menus tinan 5 kontinua sofre stunting/raes badak. Fenómenu ne’e la’ós de’it kona-ba menus ai-han, maibé mós kona-ba kualidade ai-han, dieta, bee mós no saneamentu, saúde, hijiene, no asesu ba fasilidade báziku sira inklui kuñesmentu, konsensia, ema nia rendimetu no kondisaun moris. Malnutrisaun grave tanba konsumu la balansu no dependénsia ba ai-han importadu, tanba inseguransa alimentár nafatin eziste. Análiza Integrated Food Security Phase Classification (IPC) hatudu katak entre Novembru 2023 no Abril 2024, Timor oan sira hamutuk 360.000 (populasaun 27%) enfrenta inseguransa alimentár aguda (IPC Faze 3 ka aas liu). IPC identifika katak impaktu klima, presu ai-han, inundasaun, dezastre naturais no vulnerabilidade ekonómika hanesan fatór sira ne’ebé afeta no kauza ba seguransa alimentár.
Agrikultura Nudár Setór Estratéjiku (Produs ba Ai-Han no Ekonomia)
Alokasaun Orsamentu Jerál Estadu (OJE) 2026 ba setór agrikultura hamutuk $43.4 milhões. Ba La’o Hamutuk, problema prinsipál la’ós de’it volume alokasaun orsamentu, maibé mós kualidade no rezultadu husi uza osan públiku. Investimentu tenke demonstra impaktu ne’ebé bele sukat liu husi indikadór klaramente definidu: produtividade, produsaun ai-han, rendimentu produtór, seguransa alimentár, nutrisaun, infraestrutura, empregu rurál no ekonomia família. Tanba ne’e, diskusaun kona-ba orsamentu ba setór agrikultura tenke konsidera kompozisaun, prioridade, ezekusaun, rezultadu no transparénsia. La’ós de’it kona-ba totál orsamentu ne’ebé alokadu no persentajen hira mak ezekuta ona. Tenke haree agrikultura nudár setór estratéjiku ba seguransa ai-han, nutrisaun, empregu no ekonomia sustentável.
Haforsa Sistema Alimentár ne’ebé Reziliente, Sustentável no Interligadu
Tuir sensus populasaun 2022 no sensus agrikultura 2019, agrikultura Timor-Leste nian nudár agrikultura eskala ki’ik (rai produsaun menus husi hektare 2). Presiza sistema agrikultura ne’ebé diversifikadu, reziliente no sustentável. Kestaun ne’e refleta iha dokumentu Orsamentu Jeral Estadu 2027 nian katak “Reforçar a Resiliência através da Transformação: Diversificar a economia, assegurar um futuro sustentável”.
Polítika dezenvolvimentu agrikultura tenke prioritiza prinsípiu sira iha leten, la’ós de’it espansaun agrikultura no mekanizasaun atu aumenta kuantidade produsaun, maibé oinsá promove énfaze ba produsaun kualidade, orgániku, reziliente no sustentável.
Primeiru. Atu diversifika produsaun no konsumu, la bele depende ba produtu ida ka rua de’it. Tenke aposta mós ba legumes, fore no koto (iha variedade oin-oin), ai-fuan, produtu pekuária, peska no produtu ai-han lokál sira, inklui fehuk, talas, no seluk tan. Produtu hirak ne’e bele aumenta diversidade nutritiva no hamenus vulnerabilidade ba xoke merkadu externu inklui mudansa klimátika. Governu tenke garante asesu ba irigasaun, estensaun no asisténsia tékniku agrikultura (koñesimentu no inovasaun), armazenamentu, transportasaun, finansa, merkadu no teknolojia apropriada.
Segundu. Promove agro-ekolojia no inovasaun apropriadu ne’ebé bele integra koñesimentu lokál (tradisionál) ho sientífiku no inovasaun, hodi aumenta diversidade no reziliénsia, inklui bele promove turizmu ekolójiku no turizmu agrikultura komunitàriu. Modernizasaun agrikultura la nesesariamente halakon diversidade ne’ebé komunidade sira dezenvolve no adapta durante jerasaun barak.
Sustentabilidade Fiskál no Urjénsia Diversifikasaun
Dezafiu agrikultura no ai-han iha Timor-Leste tenke haree mós husi kontestu sustentabilidade fiskál tanba dependénsia ba Fundu Petrolíferu. International Monetary Fund (IMF) nia análiza iha 2025 projeta katak, iha senáriu baze ho polítika atuál, Fundu Petrolíferu projeta atu esgota iha tinan 2038. IMF rekomenda mobilizasaun reseita doméstika, efisiénsia despeza públika, reforma fiskál no diversifikasaun ekonomia.
Ba La’o Hamutuk, Fundu Petrolíferu tenke uza ho responsabilidade interjerasionál: Fundu soberanu ne’e tenke utiliza atu harii kapasidade produtiva, kapitál umanu, infraestrutura nesesáriu no oportunidade ba ekonomia sustentável. Tanba ne’e, investimentu públiku iha setór agrikultura tenke sukat husi rezultadu, benefísiu, sustentabilidade no kontribuisaun ba diversifikasaun ekonomia.
Rekomendasaun ba Estadu Timor-Leste
- Hadi’a investimentu iha setór agrikultura no sub-setór sira plurianual to’o 5% ka liu ho objetivu haforsa ekonomia nasionál ho baze produtiva ne’ebé forte no sustentável. Polítika agrikultura tenke integra dezenvolvimentu rurál, protesaun ambientál, ekonomia lokál no sistema komérsiu nasionál. Agrikultura nudár setór estratéjiku, la’ós de’it atu prodús ai-han no rendimentu ba família, maibé liga diretamente ho soberania alimentár, nutrisaun, redusaun kiak, estabilidade sosiál no ambiente.
- Haforsa agrikultura familiár, hasae diversidade produtu ai-han lokál to’o produsaun nasionál, inklui haforsa inovasaun. Objetivu atu hamenus dependénsia produtu importadu sira. Investe ba agrikultura tenke orienta ba rezultadu ne’ebé bele sukat, la bele hanoin de’it gasta osan atu sosa ekipamentu modernu no distribui, maibé presiza asegura bee no irigasaun adekuadu, forsa traballu, akompañamentu tékniku, armazenamentu, transportasaun no distribuisaun, asesu ba merkadu, prosesamentu no komersializasaun.
- Promove diversidade produsaun ho agro-ekolojia atu prodús hortikultura, ai-fuan, pekuária, akuakultura no produtu floresta ne’ebé eziste no reziliente ba klima. Inklui integra konservasaun no jestaun bee, rai, fini lokál hodi kontinua prodús ai-han ne’ebé ezistente. Investimentu ba agrikultura tenke responde ba risku mudansa klimátika, bailoron naruk (El Niño), inundasaun, dezastre naturais ne’ebé bele afeta produsaun no seguransa ai-han.
- Liga programa nutrisaun ho produtór lokál através husi merenda eskolár. Programa merenda eskolár tenke integra ho Home-Grown School Feeding tanba liga eskola sira sosa produsaun iha nível lokál. Kria merkadu ba produtór agrikultura lokál no haforsa kadeia valór doméstika ne’ebé liga nutrisaun, agrikultura no ekonomia lokál.
- Urjénsia diversifikasaun ekonomia antes Fundu Petrolíferu hotu; tenke uza fundu soberanu ne’ebé sei iha hodi harii ekonomia produtivu, kapitál umanu no promove fonte reseita sustentável. Diversifikasaun ekonomika tenke sai prioridade estratéjika estadu atu la tama ba krize fiskál. (*)
Komunikadu Imprensa La’o Hamutuk