Hatutan.com, (11 Novembru 2025), Díli—Forum Organizasaun Noun Governamentál Timor-Leste (FONGTL) konsidera bainhira autóridade seguransa sira husik livre dirijénte nain-rua husi Servisu Nasionál Intelijénsia (SNI) ne’ebé hatama sasán kontra bandu (Fugete) hatudu injustisa boot.
Lee Mós: Komisaun B Husu Fó Sansaun Bá Dirijente SNI Ne’ebé Hatama Sasán Kontra Bandu

Sasán kontra bandu (fogetes) ne’ebé PNTL ho F-FDTL sira prende husi dirijente SNI na’in-rua iha Liquiça. Foto/Espesiál
Diretór Ezekutivu FONGTIL Valentim da Costa Pinto bá jornalista sira iha nia nkaar fatin, Caicoli, Díli, Tresa (11/11/2025) hateten, loloos ne’e investigadór sira bá investiga autór prinsipál sira nia evidénsia sira ne’e forte ténke prosesa bá Ministériu Públiku hodi haree tanbasá maka fó livre, seraké evidénsia sira ne’ebé kaer la sufisiénte hodi alega buat ruma bá autór prinsipál sira ne’e.
“Husik livre ne’e hanesan injustisa boot, ita-nia tratamentu sira ne’ebé la iguál, sé povu kiik ne’ebé hanesan inosente la komprende, ita prega no ragulamentu sira ne’e ho di’ak no forte loos, maibé ema sira ne’ebé iha asesu boot iha fó liberdade,” Valentim da Costa Pinto hateten.
Nia hatutan, sei atividade hotu-hotu maka kontra lei, apalika tuir lei, labele haree ema ne’e sé, tanba lei ne’e halo bá ema hotu-hotu, atu la bele kontinua fó preokupasaun bá povu katak lei ne’e bale de’it bá ema ki’ik.
Nia hatuir, ko’alia kona-bá jusitisa, sé maka kontra lei, ténke kumpre tuir sansaun sira ne’ebé lei hatete. Nune’e investiga didi’ak tanba ema sira-ne’e kaer ho liman, prosesu investigasaun ne’e la’o ho seriedade.
Tanba ne’e tuir nia hanoin katak, presiza verifka fila, iha institusaun lubuk ne’ebé mak iha knaar atu halo investigasaun, presiza halo intervensaun ruma hodi bele hatene tanbasá maka livre fali, maibé loloos ema hotu-hotu ténke obedese bá regra, sala ténke sala atu bele trata tuir lei sira ne’ebé maka aplika iha Estadu direitu Demokrátiku ida-ne’e
“Dirijente SNI nian na’in-rua ne’e komete duni flaglante delitu, ne’ebé ita husu atu aplika ho iguál no bá ema hotu-hotu, no ita nia hanoin katak ténke hametin ita nia sistema kontrlollu no mekanizmu sira-ne’ebé ita iha, ita ténke la’o tuir lei ne’e atu la bele permite sasán ne’e mai ita nia rai kontra lei sira ne’ebé ita aplika iha ita nia rai laran,” tenik nia.
Tuir Proseu Kódigu Penál Timor-Leste Artigu 56 katak buska, revista no apreensaun urjente
1 – Polísia la presiza mandadu judisiál atu halo buska, revista no apreensaun urjente:
a) Kuandu iha flagrante delitu tanba krime punivel ho pena prizaun;
b) Kuandu iha suspeita katak materiál relasionadu ho krime subar hela iha ne’ebá no demora atu hetan autorizasaun bele fo-fatin ba ema-ruma atu altera, muda ba fatin seluk ka halakon materiál ne’e ka hamosu perigu ba ema ka sasán nia seguransa.
2 – Aktu sira referidu iha númeru anteriór tenke hakerek iha autu-da-okorrénsia, ne’ebé tenke hatama iha prosesu kriminál respetivu ka entrega kedas ba Ministériu Públiku, kuandu prosesu krime respetivu la hahú kedas, no autoridade judisiária kompetente tenke apresia aktu ne’e nia validade.
3 – Númeru anteriór nia dispozisaun la aplika ba revista kuandu polísia la hetan objetu relasionadu ho krime.
4 – Númeru 1 nia dispozisaun la aplika ba buska domisiliária.
Nia afirma, situasaun ida-ne’e kontinua repete iha rai laran, hanesan saída maka akontese iha pasadu uanhira besik ona festa Natal ho tinan foun nian , sempre hatama sasán sira-ne’ebé regra estadu hateten dehan la bele hatama sasán konntra hanesan fugete no sasán seluk ne’ebé lei la permite
Nia afirma, FONGTIL hanoin katak, presiza duni iha fiskalizasaun ne’ebé urjente, bá ofisiál siguransa sira iha fronteira atu bele hametin liután siguransa kona-bá pasa revista sira ne’ebé maka halo liu sasán sira mai, maske lei hateten klaru ona katak sasán kontra bandu ne’e la permite atu hatama
Nia subliña, kazu hanesan ne’e loloos ténke prende iha fronteira, atu labele fó afeitasaun bá loron boot sira ne’ebé maka ema hotu selebra iha loron sira tuir mai, hanesan fulan oin tama bá Natal ho tinan foun, maibé sasán sira ne’e tama nafatin tanba faillansu husi autóridade fronteira.
“Kona-bá presaun Mekadu ninian liu-liu hatama fugete sira ne’e mai, loos duni , maibé, ténke iha seriedade, atu kontrolla no la bele permite sasán sira ne’e mai, presiza mellora duni ita nia seistema kontrolla, ho pasa revista iha fronteira hametin liután, ema hotu-hotu ténke servisu ho fuan hanesan Timoroan, atu ita bele sasán sira ne’e mai to’o iha ita nia rai no mós afeta bá ita nia ambiente selebrasaun loron boot sira ne’e,” nia dehan.
Nia peokupa katak, tuir loloos pesoál ne’ebé halo kna’ar iha servisu Nasionál Intelejénsia maka tau matan bá aktu hanesan, maibé SNI maka komete fali aktu hanesan, kontra tebes lei, tanba lei hatete no la permite, ne’e failla iha buat ruma iha fronteira.
Nune’e nia dehan prosesu investigasaun ne’e ténke hakle’an liután hodi hatene sé maka autóriza buat sira-ne’e (Fugete) tama, ka tama duni tuir dala nakukun ne’ebé ema hotu la hatene ka liu husi odamantan sira ne’ebé iha pontu entrada, maibé failla buat ruma iha ne’ebá.
“Nune’e ami ejize atu hametin kontrolla, fisklalizasaun sira bá servisu ofisiál sira iha fronteira hodi garantia sasán sira ne’ebé ita nia lei la permite la bele mai tama iha ita nia rai”, dehan nia.
Nia afirma, pesoál sira ne’ebé maka komete erru hanesan ne’e, ténke responsabilidade, atu la bele repete aktu hanesan ne’e kontínua, no hamosu preokupasaun públiku ne’ebé afeta bá implementasaun lei no regras sira ne’ebé estadu ida-ne’e hatur ona.
Fó hanoin fila fali katak, Polísia Nasionál Timor-Leste (PNTL) katak Autoridade Forsa Konjunta, Polísia Nasionál Timor-Leste (PNTL) Munisípiu Liquiça ho FALINTIL-Forsa Defeza Timor-Leste (F-FDTL) iha Sabadu (08/11/2025), hale’u tuku 18:38 Otl, prende fugetes 8 shot hamutuk lolon 108 ilegál, deskonfia dirijente nain rua husi Servisu Nasionál Intelijensia (SNI) tama mai Territoriu Timor-Leste.
Sasán kontra bandu ne’e, deskonfia dirijente nain-rua husi Servisu Nasionál Intelijensia (SNI) ho naran inisial OCG no AJdRX, sosa iha Atambua Indonézia, utiliza karreta Marka Baic ho Sapa Matrikula 05.424 G mak tula fugetes ne’e, bainhira fila husi Rejiaun Administrativa Espesial Oé-Cusse Ambenu(RAEOA) liu hosi Fronteira Terrestres mai Kapitál Dili, hafoin forsa konjunta PNTL ho F-FDTL halo operasaun konsege identifika sasán kontra bandu hirak ne’e foti medidas halo kedas apreensaun iha Aldeia Ediri, Suku Vatuvou, Postu Administrativu Maubara, Munisípiu Liquiça hodi submete ba prosesu identifikasaun.
Bainhira forsa konjunta halo apreensaun ba evidensia sasán kontra bandu hanesan fugetes ho karreta ne’ebé dirijente SNI nain rua utiliza ne’e kontinua entrega ba parte Servisu Investigasaun Kriminál Munisípiu Likisá hodi submete ba prosesu indentifikasaun tuir lei ne’ebé vigora iha Timor-Leste.
Dadaun ne’e Servisu Investigasaun Kriminál Munisípiu Liquiça halo prosesu bá sasán kontra bandu hirak ne’e rejista ona ho NUK, 0068/25.LIMBR, kontinua aprezenta bá Ministeriu Públiku (MP) hodi kontinua prosesu báoin tuir lei.
Jornalista: Marcelino Tomae