Hatutan.com, (29 Dezembru 2025), Díli–Ministériu Koordenadór Asuntu Ekonómia (MCAE- sigla portugés) dúvida ho dadus produsaun hare-kulit iha Sentru Nasionál Lojistika (CLN) tanba la hatudu dadus konkretu.

Hare iha natar balun iha Timor-Leste. Foto/dok.cci-tl
Koordenadór MCAE, Jorge Carvalho Martins bá jornalista sira iha ámbitu avaliasaun bá Sentru Nasionál Lojistika ho tema “Avalia no Projeta bá Reforsa Papél Sentrál CLN, nu’udar Garantia estabilidade no Sustentabilidade Lojistika Nasionál,”, Segunda (29/12/2025), husu bá CLN tenke asegura estoke ai-han, liu liu foos, hanesan seguransa ai-han, Governu prevee hela estoke atu labele falta.
Nia hatutan bainhira iha nesesidade urjenti ruma hanesan dezastre naturál no dezastre ne’ebé akontese iha Munisípiu sira tomak, Governu liuhusi CLN atu bele responde ho tempu emerjensia.
“Iha asuntu produsaun lokál ita sempre iha dadus diferensa, entre CLN ho Ministériu Agrikultura, no mós ho setór privadu, kestaun tanba saida maka akontese, tanba dadus kona-bá ai-han ne’e bá ema hotu ninia nesesidade, ne’ebé ita nia dadus tenke hanesan, bainhira dadus sai la hanesan ita tenke fila fali bá institusaun ida-idak nian atu haree tanba saida maka dadus la hanesan serake sira la gosta ema balun maka la fó hotu dadus sira ne’e ka sira iha baze maka la fó hotu,” Jorge Carvalho Martins hateten.
Nia hatutan, institusaun hotu-hotu, MCAE fó hela responsabilidade atu halo ezame konsiénsia katak nu’udar servidor públiku iha reponsabilidade másimu atu haree servisu internamente, tanba saída maka dadus ne’e diferente, no tanba saida maka ema ladún hakarak atu fornese dadus ho loloos.
Programa hotu-hotu ne’ebé MCAE haree, atu halo kordenasun institusionál, hodi haree institusaun ne’ebé tutela bá MCAE.
“Dadus kona-bá hare kulit de’it, kuaze la hanesan, entaun ita atu halo produsaun no prozesaun bá polítika atu halo halo seguransa ai-han lokál, Pur-ezemplu ema hotu hakarak ita trava foos importasaun, maibé ita nia hare-kulit de’it, ita la hateke hetan estoke, ita seidauk ko’alia kona-bá foos, sei hare-kulit tonelada ida, ita dulas sai foos meia tonelada de’it, entaun ida-ne’e problema tan, sei ita haree husi hare-kulit de’it ita nia dadus la hanesan entaun ne’e problema ona atu halo prozesaun katak ita nia kolleta ne’e tinan ida mak ne’e seguransa ai-han ne’e ita ladún hatene,” nia preokupa.
Nia afirma, MCAE presiza tebetebes atu iha koñesimentu kona-bá dadus sira ne’e, atu nune’e, bele iha polítika servisu ho setór privadu, servisu ho públiku sira hotu atu haree hamutuk aliñamentu bá polítika oinsá bele asegura seguransa ai-han.
Nia esplika, tanba armazen ne’e CLN ne’e la bele menus husi tonelada 3,000 to’o tonelada 4,000, tenke halo prozesaun hanesan ne’e presiza dadus, tanba ne’e bazeia tebes bá nesesidade ema hotu nian, bá produsaun.
Nia haktuir, atu hasae produsaun iha setór agrikultura, liu natar no to’os na’in sira, presiza iha dadus kona-bá ai-han lokál sira ne’ebé hanesan hare-kulit. Tanba ne’e, nia konsidera katak, fallansu ne’e tanba to’os na’in ka natar na’in sira iha baze ne’ebá maka hein kleur liu, nune’e bele sirato’os na’in iha pensamentu ida katak, sira nia hare barak liu ona, maibé laiha kontrola di’ak husi instituisaun estadu nian.
Nia subliña, dadus báziku de’it la hanesan ona, bele kria dezafiu boot liubá setór privadu, tanba setór privadu servisu maka’as tebes ho CCITL, no MCAE ne’ebé halo programa servisu natar ho komunidade sira ne’ebé prodús dadauk ona, tanba ne’e presiza servisu ida integradu atu nune’e bele asegura buat hotu.
“Ha’u la dun iha dadus konkretu, maibé tuir estatistika ne’ebé maka ita iha katak iha Timor ne’e, ema ida kada tinan han etu tonelada 185,000, ne’e bá foos, agora ita nia produsaun hare, tuir dadus agrikultura ne’ebé ne’ebé ha’u lee, másimu kada tinan tonelada 82.000, entaun ita hanoin to’ok, sei estatistika mai dadus, ida , CLN mai ho dadus ida, agrikultura mai ho dadus ida, ha’u ko’alia dadus ida entaun ida ne’e maka ita dúvida no mosu problema,” nia preokupa.
Nia subliña tan katak, institusaun ne’e, servisu koletiva, sé maka sai administrasaun servisu ho profesionál bá administrativu, sé maka ukun la bele tau an katak nia boot liu, maibé tenke lidera ho pasensia atu halo servisu ida de’it hodi alkansa objetivu ne’ebé estabelese ona.
Iha fatin hanesan Prezidente Sentru Nasionál Lojistika (CLN- sigla Portugés), Francisco Soares de Araújo hateten, estoke foos iha tinan ida-ne’e ladún iha problema, husi fulan-Janeiru to’o Dezembru, tinan ida-ne’e, depois Governu halo intervensaun to’o iha postu sira, foos nia folin ne’e, inflasun bá iha diresaun jerál estatika nian tuun to’o 5%, ne’e sinál di’ak iha presu foos.
“Foos Governu nian barak liu iha rezerva, kuandu situasaun ne’ebé maka presiza maka ita halo intervensaun, bá iha fatin ne’ebé maka presiza, barak liu ne’e husi setór privadu, Governu só inflasaun ne’ebé maka sa’e maka’as entaun Governu iha dever tomak atu halo intervensaun,” nia hateten.
Planu bá tinan 2026, Prezidente CLN afirma katak, iha misaun tolu, maka hanesan sosa produtu lokál, halo intervensaun bá merkadu no rezerva asistensia sosiál.
Tinan oin ne’e, CLN fó Prioridade atu sosa hare-kulit iha Munisípiu sira ne’ebé maka prodús hare-kulit, hanesan Suai, Viqueque, Manatuto, Same, Bobonaro, no Baucau no munisípiu hirak ne’e maka sempre iha produsaun uitoan.
“Ita hola uitoan, mezmu ita hola tuir alvu iha tinan ida-ne’e, tanba ita prevee ona orsamentu iha tinan ne’e millaun US$1500.00 tinan ida-ne’e ne’e ita atinji prosesu di’ak, tinan kotuk ita atinji tonelada 560 resin, tinan ida-ne’e sa’e bá tonelada 1,400, mezmu foin 30% husi prozesaun ami nian ne’e, ami hakarak tonelada 4,000, maibé ami hasoru difikuldade barak iha produtu ida-ne’e entaun ita la bele atinji ita nia tarjeitu,” nia hateten.
Kona-bá sosa foos, tuir nia katak, prosesu normál kuandu rezerva la sufisiente ona Governu tenke hola medida sira ne’ebé para asegura, baihira iha situasaun ne’ebé emerjensia Governu maka tenke asegura.
Jornalista: Marcelino Tomae