Connect with us

Polítika

Bankada FRETILIN Preokupa Impaktu Funu Médiu Oriente Mai Timor-Leste

Published

on

Hatutan.com, (09 Marsu  2026), Díli– Parlamentu Nasional liuhosi deklarasaun politiká Bankada FRETILIN iha plenária, Segunda (09/03/2026),  destaka preokupasaun husi impaktu funu médiu oriente mai Timor-Leste.

Funu entre Estadus Unidus Amérika/Izraél no Iraun bele hamosu funu mundiál Datoluk (foto foti hosihttps://international.sindonews.com/)

Bankada FRETILIN fó hanoin ba IX Governu atu estabelese planu emerjénsia no mitigasamun ba menus reserva kombustivél no ai-han iha Timor-Leste relasiona ho  konflitu ne’ebé daudaun ne’e akontese entre   Estadu Unidus Amérika, Izraél no Iraun.

Deputadu José da Cruz liuhusi deklarasaun politiká Bankada FRETILIN hateten, funu iha médiu oriente lori krizé umanidade ba povu sivíl sira, ne’ebé hamate feto no labarik sira barak iha área konflitu, maibé funu ida-ne’e mós lori efeitu boot ba ekonómia global, liuhosi hasa’e folin ba komoditi importante sira, hanesan ai-han, kombustivel, kria volatilidade ida maka’as iha merkadu finanseira no paraliza movimentu bens e servisu hosi rejiaun ida ba rejiaun  seluk.

Daudauk ne’e, konfrotasaun  militár ne’e la akontese de’it ihaáarea terrestre ka aero Iraun no Izraél nian, maibé mós okupa ona ba rota lojistiku iha estreitu Hormuz no oseanu Indiku ne’ebé durante ne’e serve hanesan rota mais movimentada ba ró sira ne’ebé tula bens e servisu  hosi rejiaun ida ba rejiaun  ida seluk.

“Ita hotu hatene katak depois  ataké Izraél no Estadu Unidus nian hasoru Iraun, autoridade Teheran hahú taka movimentu ro tanker nian iha estreitu Hormuz ne’ebé  durante ne’e sai pontu ba movimentasaun  maizumenus 20% hosi nesesidade global ba petroleu no gas nian,” Deputadu José da Cruz hateten.

Advertisement

Rai sira hanesan Timor-Leste ne’ebé nia ekonomia no povu depende maka’as ba iha importasaun bens e servisu hosi rai sira seluk, sei enfrenta problema menus ai-han, menus kombustivel no mós menus sasan nesesidade primaria sira.

Tuir relatóriu merkadoria esternal nian iha 2024, Timor-Leste importa sasan sira ho valor millaun  US$954  no hosi valor ne’e, Timor-Leste  importa kombustívél no produtu  minerál sira ho valor millaun US$198.

Timor-Leste mós importa fós ho valor millaun  US$95 ne’ebé hosi India de’it importa ho valor millaun US$39,5 ne’ebé nia rota distribuisaun  nian sempre atravesa hela Oseanu Indiku, ne’ebé daudauk ne’e sai tiha zona foun ba konfortasaun  militár nian.

FRETILIN  haree katak bainhira zona Oseanu Indiku ne’e kontinua sai área konflitu, maka produtu sira ne’e dalaruma sei labele tama mai Timor-Leste no karik kontinua mai ho dalan seluk, maka, folin fs hosi India ida-ne’e posivelmente sei faan ho folin ida ne’ebé karun liu kompara ho folin sira antes funu iha médiu oriente.

Ba seguransa enerejetika nian, FRETILIN  hakarak alerta ba publiku katak durante ne’e, ita nia reserva energética iha rai laran ne’e besik kontrola hosi kompañia privadu  sira duké kontrola hosi ita nia kompañia estatal hanesan Timor Gap,E.P, tanba IX Governu preferé entrega kompeténsia ida-ne’e ba fali kompañia favoritu ne’ebe besik liu ho lidér politiku balu.

Advertisement

Tuir relatóriu merkadoria external nian katak iha tinan 2024, Timor Leste importa kombustível sira hosi Indonesia, Singapore, Xina no Japaun ne’ebé rai sira ne’e nia refinaria sira depende liu 60% mina matak hosi mediu oriente. Japaun rasik depende besik 90%.

FRETILIN  haree katak polítika subsídiu ba kompañia  sira ne’ebe komesa mosu iha 2023 ne’e finalmente halo bokur de’it kompañia sira duké fó motivasaun ba ita produtu lokal sira atu prodús.  Tanba daudaun ne’e,  hotu-hotu akompañia hela katak funu iha médiu oriente ne’e lahatene to’o bainhira mak bele hotu, tanba Iraun, Izraél no Estadus Unidus Amérika kontinua provoka malu no laiha sinál  atu hapara funu ne’e iha tempu badak nia laran.

Jornalista : Zita Menezes

 

 

Advertisement

Continue Reading
Advertisement
Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Polítika

Opozisaun kestiona prioridade orsamentu sira kontinua konsentra de’it ba setór petroliferu

Published

on

By

Jornalista: Felix Fernandes

(more…)

Continue Reading

Polítika

FRETILIN Kestiona no Duvida, Sé Mak Benefisiáriu Direta OJE 2027

Published

on

By

Jornalista: Maria Angelita Sandi Belo

(more…)

Continue Reading

Nasionál

Programa Uma Dignu Avansa, Uma 25 Prontu atu Inaugura

Published

on

By

Hatutan.com (15 Outubro 2026), Díli-Governu sei halo inaugurasaun ba uma dignu hamutuk 25 iha munisípiu Manatuto, Postu Administrativu Natarbora, no Munisípiu Manufahi postu administrativu Fatuberliu, nu’udar parte husi programa uma dignu ne’ebé sei kontinua dezenvolve iha munisípiu sira seluk.

Inaugurasaun ne’e sei fó prioridade ba uma sira ne’ebé konstrusaun kompletu ona no prontu atu hetan utilizasaun husi família benefisiária, atu nune’e sira bele hahú hela iha uma foun ne’ebé seguru no dignu.

“Iha loron 22 agora ne’e ita sei halo inaugurasaun ba uma dignu primeiru iha Fatuberliu no depois tuir mai sei iha Natarbora, no restu ne’e sei iha prosesu, uma sira ne’ebé atu inaugura ne’e tenki prontu 100%. Ita tenki inaugura ona uma ne’e para ema bele hela ona, lae hein fali uma ne’ebé mak seidauk hotu dala ruma ema labele hela lalais, uma ne’ebé kompletu los ona mak iha Fatuberliu, dau-daun ne’e iha uma 25 mak ita sei halo inaugurasaun,” Dehan Vise-Primeiru-Ministru, Ministru Sosiál no Ministru Dezenvolvimentu Rurál no Abitasaun Komunitáriu, Mariano Assanami Sabino ba Hatutan.com iha Ministérii Finansas, Aitarak-laran, Kuarta14/10/2026.

Iha faze tuir mai, iha mós planu atu halo estudu kona-ba konstrusaun uma tanba sei halo uma ho vertikál.

Advertisement

Programa uma dignu ne’e sai parte husi prioridade iha planu ministériu, depois durante tinan 20 independénsia, Governu fó atensaun bo’ot ba infraestrutura bázika, hanesan estrada, eletrisidade no bee-moos.

Agora, Governu hakarak aumenta investimentu iha setór uma, liu-liu atu garante katak juventude ho idade 18 ba leten bele asesu ba uma dignu.

“Ita iha moto katak ha’u nia uma mak ha’u nia moris mak sai nu’udar mensajen prinsipál husi programa ne’e. Uma la’ós de’it fatin atu hela, maibé mós símbolu dignidade, seguransa no estabilidade ba moris família ida,” Hatete Vise-Primeiru-Ministru

Programa ne’e sei kontinua to’o responde ba nesesidade populasaun, tanba iha konstituisaun hatete katak sidadaun hotu-hotu iha direitu atu asesu ba uma ne’ebé dignu no apropriadu.

Além husi fornese uma ne’e integra mós ho atividade ekonómika no dezenvolvimentu rurál, atu ajuda família benefisiária hasa’e rendimentu no hadi’a sira-nia kondisaun moris.

Advertisement

“Uma dignu ne’e integra mós ho oinsá mak atu hamenus kiak tanba ne’e mak ita integra ho atividade ekonomika, dezenbolvimentu rurál sei fasilita oinsá para sira bele iha rendimentu, tanba uma dignu sira ne’e sei selu la’os gratuita, selu mais kuandu nia rendimentu ne’e to’o ona $500 ba leten, katak tenki hadia nia ekonomia para ita halo uma nia dihnu iha laran tanba nia ekonomia komesa iha ona para bele halo manutensaun ba uma no bele iha sustentabilidade,” Assanami informa

Programa uma dignu ne’e mós sei liga ho edukasaun, liuhusi AHHA Education, ne’ebé sei oferese kursu lian Inglés no Portugés gratuitu ba labarik sira husi família benefisiária.

Além ne’e, kondisaun edukasaun no asesu ba eskola ne’ebé di’ak sei sai parte importante atu prepara labarik sira ba futuru, no ajuda sira iha oportunidade atu dezenvolve an no kontribui ba família no sosiedade.

“Konstrusaun uma ne’e tekniku sira hare’e katak maximu tau iha $40.000 mil mais agora sira atu hadia fali parese sei liu uitoan husi ida ne’e, mais realidade ne’e uma kuartu 4, uma ne’e se ita halo privadu mós ho $40.000 ne’e mós dala ruma ita la halo uma hanesan ne’e. Tanba ne’e mak ha’u husu ba tékniku sira tenki seriedade, survey no kompañia mós tenki iha lukru, tanba ne’e mak difikuldade kompañia mós dala ruma sira menan tiha tender mais la iha benefisiu, ida ne’e tékniku sira tenki hare’e para kada programa ka projetu ne’ebé mak ita halo tenki iha benefisiu ba kompañia para sira bele esforsu halo servisu,” Termina Assanami.

Jornalista: Maria Angelita Sandi Belo

Advertisement

Continue Reading
Advertisement

Trending