Connect with us

Polítika

Bankada FRETILIN Husu Timor Gap Asegura Estoke Kombustivél La’ós ETO

Published

on

Hatutan.com, (16 Marsu  2026), Díli– Bankada Parlamentár FRETILIN liu husi sira-nia  deklarasaun politiká iha plenáriu Parlamentu Nasionál, Segunda (16/03/2026), husu kompañia estatál Timor GAP,E.P  tenke asegura rezerva (estoke) kombustível iha Timor-Leste la’ós garantia fali ba empreza privadu Esperança Timor Oan (ETO), Unipessoal, Lda. 

Lee Mós: Parlamentu Nasionál Propoin Governu Kontrola Presu Kombustível iha Merkadu

Tékniku sira husi ANP,I.P halo inspesaun rotina ba estasaun bomba kombustivel ETO Mandarin-Díli. Foto/Espesiál

Membru  Bankada FRETILIN, José da Cruz haktuir deklarasaun politiká Bankada FRETILIN katak, preokupasaun  FRETILIN nian ne’e  haree katak povu barak mak sei moris ho nivel rendimentu kiik, ne’ebé vulneravel tebes ba todan sira ne’ebé mai hosi fluktuasaun presu sira bainhira Governu la halo intervensaun polítika ne’ebé lalais no sedu liu iha merkadu relasiona ho implikasaun global husi funu iha médiu oriente entre Estadus Unidus Amérika-Israel ho Iraun.

“Infelizmente, too ohin loron, IX Governu seidauk ka la interese atu foti medida polítika ida ne’ebé propriu atu asegura seguransa enerjétika iha ita nia rai, inkluindu ajuda povu Timor, liu-liu sira ne’ebé sei kiak hodi resiliente ba krizé global ida-ne’e,” Deputadu José da Cruz afirma.

Advertisement

Iha Parlamentu Nasional ida-ne’e, iha semana kotuk liubá, Deputadu balu hosi Bankada Governu nian hateten katak povu la presiza preokupa no pániku kona-bá funu iha médiu oriente tanba kompañia ETO, Unipessoal, Lda, asegura katak kombustivél iha Timor-Leste nian sei seguru to fulan haat.

FRETILIN preokupa tebe-tebes ba deklarasaun ida-ne’e, tanba deklarasaun deputadu ida ne’e hanesan atu hateten katak IX Governu entrega tomak ona nia kompeténsia no soberania hodi halo ezekusaun  polítika energétika ba kompania privadu ida.

Dekretu-Lei N.º 46/2023 de 28 de Julho kona-bá Orgânika do IX Governo Constitucional atribui polítika seguransa energétika ba  Ministério do Petróleo e Recursos Minerais.  Artigu 31.1(l) hosi dekretu ne’e hateten katak MPRM nia kompeténsia ida mak atu “Assegurar as reservas mínimas obrigatórias de combustíveis e o seu fornecimento regular ao mercado e às unidades públicas de produção de energia;” . Maibé, iha pratika, buat ne’e la’o oin seluk tiha, tanba Ministériu Petroleu Rekursu Minerai (MPRM) la implementa nia kompetensia ida ne’e hodi asegura reserva minimu ba kombustivél ba konsumu povu no estadu nian.

“Iha Timor-Leste, IX Governu la haree manipulasaun presu unilateral ida-ne’e hanesan asuntu ida ne’ebé sériu, maibé IX Governu ida-ne’e husik tiha kompañia distributór sira hanesan ETO atu hasae presu kombustivél tuir sira nia espekulasaun merkadu nian rasik duké sura povu nia ekonomia,”  Deputadu José da Cruz hateten.

FRETILIN haree katak ida-ne’e akontese tanba dalaruma iha relasaun ho favoritismu iha seitor enerjétika iha Timor-Leste durante ne’e, satan, ETO nia nain ne’e Primeiru Ministru atual nia família rasik, no Ministru ne’ebe responsavel ba seitor enerjétika ne’e uluk mos servisu ba ETO hanesan kolaboradór importante iha ETO durante tinan balu nia laran, antes hetan nomeasaun sai membru Governu. Favoritisimu ida ne’e halo patraun balu halibur osan, enkuantu povu kiik sira tenke selu karun ba elite sira nia interese.

Advertisement

Bankada FRETILIN  hakarak hateten iha ne’e katak Timor-Leste presiza seguransa ba presu kombustivél hosi IX Governu, laos resposta hosi kompania distributór sira ne’ebé hatene de’it halo osan. Maské Deputadu balu  iha ne’e hateten katak ETO fó ona seguransa ba kombustivél durante fulan haat nia laran, maibé ETO ne’e la’os kompania estatal ne’ebé iha mandatu atu kontrola no assegura seguransa energétika iha Timor-Leste.

“Timor GAP,E.P, mak kompania estatal ne’ebe iha mandatu atu assegura seguransa energética iha Timor-Leste. Infelizmente, ita la rona Timor GAP, E.P, nia deklarasaun ruma kona-bá seguransa energétika durante periodu krize ida-ne’e. Timor GAP, E.P, kala dukur hela ka entrega ona nia mandatu ida ne’e ba kompania privadu ida, enkuantu iha momentu ne’ebé hanesan, ETO no no kompania distributór sira hahu hasae folin kombustivél sira,” Deputadu José da Cruz afirma.

FRETILIN  hanoin katak bainhira kompañia ETO dehan sira nia reserva kombustivél ne’e bele dura ba fulan haat nia laran, maka durante periodu ne’e, folin kombustivél mós labele aumenta sentavus ida. Tanba, seguransa enerjétika ne’e la’os deit kona-bá “availability”  kombustivel, maibe mos iha relasaun ho presu ne’ebe kontinua mantein hanesan antes krize mosu. 

FRETILIN  preokupa ho folin kombustivel ne’ebé sae ne’e, tanba sei fó implikasaun boot ba presu komoditi seluk ne’ebé povu ida-ne’e konsumu. Karik sira ne’ebé  iha rendimentu as sei ladun hetan ka sente efeitu negativu hosi presu as ba komoditi sira, maibé ba povu sira ne’ebé moris ho rendimentu kiik, inflasaun ba sasan nesesidade basikú sira ne’e sei fó sira naha todan ida tan ba sira nia ekonomia uma kain nian.

Hanesan representante povu iha Uma Fukun, FRETILIN  hakarak husu ba ukun nain hotu, ba membru Governu nomós deputadu sira hotu atu tenke sensivel ba povu kiik sira nia moris, no labele defende deit kompania distributór ba kombustivél sira nia estategia negosiu nian iha Uma Fukun ida-ne’e.

Advertisement

Deputadu ne’e povu Maubere , povu kiak sira ne’e nia matan no tilun sira, ne’ebé labele hanoin katak povu kiik sira nia moris ne’e hanesan ho ema riku sira, ne’ebé la paniku ho presu kombustivél ne’ebé aas.

“Ita tenke tau iha konsiderasaun katak deputadu sira ka membru Governu sira la sosa kombustivél loro-loron atu mai servisu, maibé povu kiik sira tenke sosa kombustivél loro-loron atu sustenta sira nia moris loro-loron nian.

Bankada FRETILIN husu ba IX Governu, liu-liu MPRM no Timor GAP atu halo anunsiu publikú ida kona-bá Resiliensia energétika Timor-Leste nian durante hasoru krize global,  inkluindu apresenta meius kontrolu ba presu kombustivél sira iha Timor-Leste atu labele sae durante periodu seguransa energétika nian.

Iha fatin hanesan Xefe Bankada CNRT Patrocino Fernandes hakarak halo koméntariu uituan ba deklrasaun Bankada FRETILIN nian, katak  hotu-hotu hatene fenomena ida akontese funu iha  médiu oriente ne’e, ne’e la’ós Timor nian hakarak ne’e la’ós Governu nian hakarak la’ós mós Bankada FRETILIN nian hakarak.

Tanba ne’e pretinente tebes hotu-hotu buka fó hanoin ba malu fó hanoin ba Governu atu buka medida sira halo nusa mak bele antisipa katak funu ne’e sei lori impaktu boot tebes mai iha Timor-Leste.

Advertisement

“Ha’u triste uituan mak deklarasaun sira hanesan ohin ne’e mai subetividade liu ita halo derasaun ida atu atinje pesoal ida ka rua tanba hahú kedan husi VIII Governu mai iha ne’e iha Parlamentu Nasionál kuandu ko’alia kona-bá mina lasees husi naran ETO, públiku bele hanoin fali katak ita sente la moras demais ho ETO nian susedade ne’ebé la após ba situasaun estadu,”tenik Deputadu Patrocino Fernandes.

Iha fatin hanesan Vise-Ministru Asuntu Parlamentár Adérito Hugo da Costa hateten, kona-bá presu kombustivél tendénsiu funu ne’e sei kontinua entaun mensajen ne’e Governu halo deskute hodi ami sei fó atensaun saida mak Governu bele halo husi ipaktu husi funu médiu oriente ninian.

Jornalista : Zita Menezes

Advertisement
Continue Reading
Advertisement
Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Polítika

Opozisaun kestiona prioridade orsamentu sira kontinua konsentra de’it ba setór petroliferu

Published

on

By

Jornalista: Felix Fernandes

(more…)

Continue Reading

Polítika

FRETILIN Kestiona no Duvida, Sé Mak Benefisiáriu Direta OJE 2027

Published

on

By

Jornalista: Maria Angelita Sandi Belo

(more…)

Continue Reading

Nasionál

Programa Uma Dignu Avansa, Uma 25 Prontu atu Inaugura

Published

on

By

Hatutan.com (15 Outubro 2026), Díli-Governu sei halo inaugurasaun ba uma dignu hamutuk 25 iha munisípiu Manatuto, Postu Administrativu Natarbora, no Munisípiu Manufahi postu administrativu Fatuberliu, nu’udar parte husi programa uma dignu ne’ebé sei kontinua dezenvolve iha munisípiu sira seluk.

Inaugurasaun ne’e sei fó prioridade ba uma sira ne’ebé konstrusaun kompletu ona no prontu atu hetan utilizasaun husi família benefisiária, atu nune’e sira bele hahú hela iha uma foun ne’ebé seguru no dignu.

“Iha loron 22 agora ne’e ita sei halo inaugurasaun ba uma dignu primeiru iha Fatuberliu no depois tuir mai sei iha Natarbora, no restu ne’e sei iha prosesu, uma sira ne’ebé atu inaugura ne’e tenki prontu 100%. Ita tenki inaugura ona uma ne’e para ema bele hela ona, lae hein fali uma ne’ebé mak seidauk hotu dala ruma ema labele hela lalais, uma ne’ebé kompletu los ona mak iha Fatuberliu, dau-daun ne’e iha uma 25 mak ita sei halo inaugurasaun,” Dehan Vise-Primeiru-Ministru, Ministru Sosiál no Ministru Dezenvolvimentu Rurál no Abitasaun Komunitáriu, Mariano Assanami Sabino ba Hatutan.com iha Ministérii Finansas, Aitarak-laran, Kuarta14/10/2026.

Iha faze tuir mai, iha mós planu atu halo estudu kona-ba konstrusaun uma tanba sei halo uma ho vertikál.

Advertisement

Programa uma dignu ne’e sai parte husi prioridade iha planu ministériu, depois durante tinan 20 independénsia, Governu fó atensaun bo’ot ba infraestrutura bázika, hanesan estrada, eletrisidade no bee-moos.

Agora, Governu hakarak aumenta investimentu iha setór uma, liu-liu atu garante katak juventude ho idade 18 ba leten bele asesu ba uma dignu.

“Ita iha moto katak ha’u nia uma mak ha’u nia moris mak sai nu’udar mensajen prinsipál husi programa ne’e. Uma la’ós de’it fatin atu hela, maibé mós símbolu dignidade, seguransa no estabilidade ba moris família ida,” Hatete Vise-Primeiru-Ministru

Programa ne’e sei kontinua to’o responde ba nesesidade populasaun, tanba iha konstituisaun hatete katak sidadaun hotu-hotu iha direitu atu asesu ba uma ne’ebé dignu no apropriadu.

Além husi fornese uma ne’e integra mós ho atividade ekonómika no dezenvolvimentu rurál, atu ajuda família benefisiária hasa’e rendimentu no hadi’a sira-nia kondisaun moris.

Advertisement

“Uma dignu ne’e integra mós ho oinsá mak atu hamenus kiak tanba ne’e mak ita integra ho atividade ekonomika, dezenbolvimentu rurál sei fasilita oinsá para sira bele iha rendimentu, tanba uma dignu sira ne’e sei selu la’os gratuita, selu mais kuandu nia rendimentu ne’e to’o ona $500 ba leten, katak tenki hadia nia ekonomia para ita halo uma nia dihnu iha laran tanba nia ekonomia komesa iha ona para bele halo manutensaun ba uma no bele iha sustentabilidade,” Assanami informa

Programa uma dignu ne’e mós sei liga ho edukasaun, liuhusi AHHA Education, ne’ebé sei oferese kursu lian Inglés no Portugés gratuitu ba labarik sira husi família benefisiária.

Além ne’e, kondisaun edukasaun no asesu ba eskola ne’ebé di’ak sei sai parte importante atu prepara labarik sira ba futuru, no ajuda sira iha oportunidade atu dezenvolve an no kontribui ba família no sosiedade.

“Konstrusaun uma ne’e tekniku sira hare’e katak maximu tau iha $40.000 mil mais agora sira atu hadia fali parese sei liu uitoan husi ida ne’e, mais realidade ne’e uma kuartu 4, uma ne’e se ita halo privadu mós ho $40.000 ne’e mós dala ruma ita la halo uma hanesan ne’e. Tanba ne’e mak ha’u husu ba tékniku sira tenki seriedade, survey no kompañia mós tenki iha lukru, tanba ne’e mak difikuldade kompañia mós dala ruma sira menan tiha tender mais la iha benefisiu, ida ne’e tékniku sira tenki hare’e para kada programa ka projetu ne’ebé mak ita halo tenki iha benefisiu ba kompañia para sira bele esforsu halo servisu,” Termina Assanami.

Jornalista: Maria Angelita Sandi Belo

Advertisement

Continue Reading

Trending