Hatutan.com, (06 Juñu 2026), Díli– Prezidente Repúblika (PR), José Ramos-Horta kestiona  kapasidade investigasaun kona-bá polémika aviaun Jet privadu Cesna C700 ho sidadaun estranjeiru na’in-tolu ho nasionalidade Indonézia ne’ebé autoridade Timor-Leste sira  husik liu de’it maske investigasaun seidauk finaliza.

Lee Mós: AACTL Kumpri Despaxu MNEK ho MTK Hodi Fó Permisaun Ba Jet Privadu Cesna C700 Fila Bá Indonézia

Karta pedidu husi ajénsia Jetrans ne’ebé charter Jet privadu C700 mai Timor-Leste utiliza mós naran Prezidénsia Repúblika. Foto/Reprodusaun

Prezidente Repúblika José Ramos-Horta bá  Jornlista sira iha Kantina Matak, Palásiu Prezidensiál, Segunda (06/07/2026), haktuir nia preokupasaun ba kazu ne’e, tanba ema sira liuliu empreza ka ajénsia JeTrans   utiliza naran  Prezidente Repúblika atu fasilita hatama no aterra aviaun jet privadu Cesna C700, nu’udar asaun krime, maibé parte sira husik tiha de’it la lori to’o remata iha Tribunál.

Nia afirma , alegasaun ne’e, dadaun ne’e investigasaun internu husi Prezidénsia la’o hela, maibé responsabilidade prinsipál iha Polísia Nasionál Timor-Leste (PNTL), Polísia Sientífika Investigasaun Kriminál (PCIC) no Prokuradoria-Jerál  Repúblika (PGR), tenke  halo investigasaun inklui mós elementu ruma iha Prezidénsia karik iha ema ne’ebé halo manobra iha kazu ne’e.

“Ida-ne’e kazu ida kriminál ona, tenke investiga lori ba Tribunál, laiha toleránsia, tanba  pedidu ne’ebé submete bá autoridade sira hatete katak aviaun ne’e mai atu foti  ha’u konvidadu sira atu fila. Maibé, sira ne’e ha’u la koñese, ha’u la komvida ema sira ne’e, ha’u la hatene sira loron hira ona iha Timor. Se ha’u nia komvidadu, tenke mai kumprimenta ha’u. Tanbasá mak derrepente ema uza Palásiu Prezidensiál nia naran hodi bele dehan mak  ha’u algua aviaun ne’e,”  Ramos-Horta afirma.

Xefe Estadu ne’e kestiona tanbasá autoridade sira la suspende aviaun ne’e to’o investigasaun remata,  tanba  ne’e nia husu Servisu Nasionál Intelijénsia (SNI), PCIC, PNTL no autoridade aeroportu atu klarifika sé mak bolu aviaun ne’e mai husi Jakarta no tanbasá mai foti sidadaun na’in tolu ne’e.

“Aviaun la hatene buat ida. Maibé, buatamak na’in-tolu ne’e mai halo saida iha Timor? Tanbasá derrepente aviaun ida tenke mai husi Jakarta?,” Ramos-Horta preokupa.

Ramos-Horta afirma, utiliza nia naran iha karta pedidu ne’e hanesan krime, tanba nia rasik la fó autorizasaun ruma, tanba bainhira nia komvida ema ida, Xefe Casa Sivil mak prepara dokumentu ofisiál ho komvidadu sira nia naran kompletu.

PR Horta subliña, alegasaun ne’e, nia kordena ona SNI no koordena ho PGR Nelson  de Carvalho, no nia simu ona relatóriu preliminár no investigasaun kontinua la’o ona.

“Ha’u haree pedidu ne’ebé tama mai, ha’u haree ema na’in-10 resin ne’ebé envolve iha kazu ida-ne’e,” Xefe Estadu tenik.

Maske nune’e, PR Horta alerta, atu la bele fó kulpa bá ema hotu-hotu, tanba balu de’it halo servisu tékniku relasiona ho autorizasaun aviaun atu tun ka lae. Maibé, investigasaun tenke identifika sé mak bolu aviaun, sé mak autoriza no sé mak uza Prezidente Repúblika nia naran.

“Ha’u haree de’it sira nia foto iha jornál. Ha’u la hatene butamak sira ne’e sé. Agora ha’u hakarak hatene sé mak hatete katak sira ne’e Prezidente nia komvidadu. Ha’u laiha, ha’u la iha involvimentu,” afirma Horta.

Prezidente mós kestiona tanbasá autoridade sira husik aviaun ne’e no sidadaun na’in-tolu sai husi Timor-Leste maski investigasaun seidauk remata.

“Tanbasá mak husik aviaun ne’e sai? Se viajen normál, tanbasá la bele hein to’o aban ka to’o investigasaun remata antes de sai?” Ramos-Horta afirma tan

Relasiona ho karta pedidu deskulpa husi proprietáriu ka reprezentante aviaun, Horta dehan to’o agora nia seidauk simu dokumentu refere.

Nia dehan, sé mak hatete dehan Prezidente Repúblika mak fasilita aviaun ne’e, haree dokumentu ruma  husi Xefe Casa Sivíl,  ho Vise Xefe Casa sivíl,  investigasaun la’o hela, sé maka  maka lori Prezidensiál Repúblika nia naran.

“Ha’u la hatene dezde loron hirak liu-bá, Xefe Casa sivíl, mai ha’u nia Ofice hodi husu,  Prezidente iha komvidadu ruma iha ne’e, Aviaun ida atu mai tula fila, ha’u dehan komvidadu sé? Fó lista mai ha’u haree, ha’u nia naran ha’u nunka koñese ema ida,  buatamak sira ne’e iha Timor tiha ona komvidadu saída maka ha’u seidauk simu sira, komvidadu  saída maka derrepente aviaun ne’e mai atu tula sira,” nia dehan.

“Entaun ha’u ezije sé maka iha Prezidensia, uza naran Prezidente Repúblika uza duni ne’e ema hatete, sé maka iha Ministériu seluk, karik tanba temi mós  Minitériu Transporte Komunikasaun  temi mós Protukolu, maibé tanbasá maka sira husik aviaun ne’e  bá  fali, nusa  la kaer sidadaun na’in tolu ka aviaun ne’e to’o investigasaun remata, ha’u hakfodak to’o  derepente aviaun ne’e sira autoriza bá tiha ona, ha’u halimar ho ida-ne’e, ne’e tenke responsabilidade Kriminál. husi palásiu Prezidensiál halo investigasaun internu,” nian dehan.

Iha biban ne’e   mós Hatutan.com halo imformasaun bá  Prokuradór Jerál Repúblika Nelson de Carvalho, informa katak,  autoridade servisu Migrasaun maka tenke hatene ida ne’e, tanba sá sira tenke husik Aviaun ho sidadaun na’in-tolu ne’e sai.

“Sira Servisu Migrasaun hatene muito bem  ida-ne’e, tanba kalan ne’e sira hotu-hotu rona informasaun loos  ka lae?, ha’u mós hatene tiha ona, maibé ita boot sira bá husu fali  sira de’it,” dehan Nelson Carvalho

Iha sorin seluk  Reprezentate Povu iha Parlamentu Nasionál husi Bankada FRETILIN, David Dias Ximenes ‘Mandati’ hatete,  kona-bá Jet privadu ne’ebé tama iha loron 01 fulan-Jullu 2026, atu foti  sidadaun na’in-tolu, agora sei ema na’in tolu ne’e,  jet privadu ne’e mai foti sira, maibé sa’e fali aviaun komersiál Aero Díli fila tiha, jet privadu ne’e ema tahan hela.

“Jet privadu ne’e tama iha ne’e ho dokumentu autorizaun ida, maibé dokumentu autorizsaun ne’e mós la loos ida, dokumentu autorizaun ne’e, dokumentu ida-ne’ebé autorizaun bá  delegasaun eis  Prezidente Repúblika Indonézia Megawati Sukarnoputri nian  mai atu enkontru ho Prezidente Repúblika iha loron 08 fulan-Jullu 2026” nia dehan.

Nia afirma, maibé dokumentu ne’e tama iha palásiu Prezidensiál Repúblika maka foin deskobre katak dokumentu ne’e laloos  dokumentu ne’e manipuladu.

Kuandu hanesan ne’e ona, Deputadu David Mandati haktuir loos  jet privadu Cesna C700 ne’e iha Timor-Leste lai atu halo investigasaun tanba matérial  bá prova, mais bá tiha ona, ema sira ne’ebé aviaun atu mai foti la sa’e aviaun jet privadu ne’e, sira sa’e fali aviaun komersiál fila uluk tiha ona.

“Agora dehan katak sira nia dokumentu kompletu, maibé tanba saida maka hanesan ne’e fali, jet ne’e atu mai foti, dokumentu manipuladu, depois sira la sa’e fali aviaun Jet ne’e, sira halai uluk tiha no  jet ne’e para hela iha ne’e, agora ne’e jet ne’e mós fila fali tan tiha ona, Karik bele haree didi’ak buat sira ne’e,” Deputadu David Mandati  aifrma.

Husi sorin seluk Porta-vóz Polísia Nasionál Timor-Leste (PNTL), Superintendente-Xefe Polísia João Belo dos Reis, hatete Departamentu Servisu Investigasaun Kriminál (DSIK) daudaun ne’e sei halo investigasaun kona-bá alegasaun falsifikasaun dokumentu relasiona ho karta husi kompaña JeTrans.

Tuir João Belo, bainhira polémika ne’e mosu iha semana kotuk, autoridade seguransa sira bolu kedas na’in ba aviaun no Jerente Operasional JeTrans atu fó klarifikasaun, no  sidadaun Timoroan na’in-rua voluntariamente mai fó deklarasaun kona-bá karta ne’ebé sira hakerek.

“Publikamente sira halo ona karta deklarasaun no mós husu deskulpa bá fallansu ne’ebé sira halo. Kazu ne’e ami rejistu ona iha AMS ho númeru 0233/2026/PNSIK,” dehan João Belo.

Relasiona Indonéziu na’in-tolu, Porta-vóz PNTL lakohi fó komentáriu kona-bá ema  sira tanba asuntu ne’e tama iha kompeténsia Servisu Migrasaun, iha prosesu investigasaun PNTL foka de’it ba alegasaun falsifikasaun dokumentu.

Portavóz João Belo  subliña, PNTL  ho Embaixada Repúblika Indonézia iha Dili atu haree ona profile Indonéziu na’in-tolu no identifika, katak sir na’int-lu hanesan emprezáriu Indonézia ne’ebé servisu iha área hospitalidade no batu-bara.

“Sidadaun na’in tolu tama iha territóriu Timor-Leste laiha violasaun ba Lei Migrasaun. Depois mak ita kestiona kona-ba karta ne’ebé haruka mai,” hatete nia.

Nia  esplika, tanba karta husi JeTrans ne’ebé lori polémika, DSIK bolu kedas ema sira ne’ebé hakerek karta atu fó klarifikasaun. Maibé, tanba investigasaun sei la’o hela,  nia seidauk bele divulga konteúdu informasaun sira.

Relasiona ho karta ne’ebé indika bá Prezidente Repúblika, João Belo dehan, durante prosesu identifikasaun, na’in bá aviaun rekoñese ona katak sira halo sala no públikamente husu deskulpa. Maski nune’e, investigasaun kontinua hela. Tanba PNTL halo ona trekking no profile ba sidadaun na’in tolu refere, bolu kompaña aviasaun atu fasilita dokumentu sira, no halo verifikasaun ba sasán ne’ebé tula iha aviaun.

João Belo afirma katak to’o agora laiha indísiu krime hasoru sidadaun Indonézia na’in-tolu ne’e sira tama mai Timor-Leste ho maneira legál no iha kooperasaun ho Timoroan balun, ne’ebé mak aluga aviaun jet privadu bá sira.

Kona-bá  PNTL  la impoin artigu krime relasiona ho karta ne’ebé mesióna Prezidente Repúblika, João Belo dehan komunikasaun entre PNTL no Ministériu Públiku  la’o hela,  ema sira ne’ebé envolvidu voluntariamente fó ona deklarasaun, no espera katak prosesu investigasaun ne’e bele remata iha loron rua oin

Tuir informasaun ne’ebé  Hatutan.com   simu husi fontes Servisu Informasaun Sekreta katak  aviaun jet privadu ho tipu Cesna  C700 ne’e aluga ho kustu  US$50,000.00 atu halo operasaun transporte bá sidadaun na’in-tolu sai husi Timor-Leste bá Indonézia.

“Polemika aviaun Jet privadu ne’e, imi   Hatutan.com  investiga didi’ak took, tanba  husi Timor mak aluga aviaun ne’e US$50,000.00, atu tula sai sidadaun Indonézia na’in-tolu. Loloos ne’e ema na’in-tolu ne’e labele husik bá ho  aviaun Aero Dili,  tanba iha Kuarta-kalan, 01 Jullu 2026,  autoridade sira lori ema na’in-tolu ne’e mai investiga no toba iha Palm Springs,  ne’e mós  ita Timor mak selu sira  aluga kuartu tolu ho montante US$380,00,” fontes ne’e informa.

Fonte ne’e konta,  katak iha Kuarta, 01 Jullu 2026,  autoridade  seguransa   sira halo indentifikasaun bá sidadaun na’in-tolu ne’e, kuaze oras haat nian laran, hafoin  to’o iha madrugada  pesoál  balun  iha ANATL ne’ebé tula sai  sidadaun na’i- tolu ne’e  bá atu deskansa iha Otél Plam Springs-Fatuhada.

To’o iha Otél Plam Springs, derrepente Timoroan ida mosu hodi husu sidadaun na’in-tolu ne’e  ne’e katak, “ohin Polísia sira husu saída bá ita, sira husu kona-bá ita nia asuntu ne’e ka?”

Jornalista: Marcelino Tomae