Connect with us

Nasionál

RENETIL Fanun Governu Tau-Matan Sériu bá Asuntu Saúde

Published

on

Hatutan.com, (15 Janeiru 2024), Díli—Rezisténsia Nasionál dos Estudantes de Timor Leste (RENETIL-sigla portugés) observa katak, problema iha área saúde desde ukun an to’o ohin loron aumenta grave liu tán, nune’e fanun Governu atu tau-matan sériu bá assuntu ne’e.

Sekretariu Jeral RENETIL, Joaquim Fonseca.

Maski dadus ne’ebé RENETIL fó-sai ne’e la’ós bazeia bá estudu kle’an maibé tanba ezijénsia no situasaun urjenti loos nune’e tenke ko’alia kedan hodi bolu autoridade saéde atu toma atensaun.

Lee Mós: Pessoál Saúde Rekrutadu Hosi MS Hahú Servisu iha Semana Ne’e

“Tanba ita atu halo peskiza kle’an hodi hetan hotu dadus sira, tempu liu tiha ona no ema barak ona. Maski ami iha informasaun natón de’it, ami deside atu fó-sai bá públiku,” Sekretáriu Jerál RENETIL, Joaquim da Fonseca ko’alia liu hosi konferénsia imprénsa iha Faról, Díli, Segunda (15/01/2024).

Advertisement

Tuir dadus RENTIL deskobre fallansu politika públika ne’ebé halo sistema saúde paralizadu mak hanesan;

Desde ukun an, problema iha Timor-Leste ne’ebé sempre bolu públiku nia atensaun maka problema iha sistema saúde.

Tuir nia, ida-ne’e la’ós de’it tanba insidénsia moras barak no kuaze familia hotu-hotu iha esperiénsia ruma ho servisu saúde iha Timor-Leste.

Tanba ne’e, vizibilidade hosi problema sira iha área saúde mós sai makas liu hosi faktu katak, tinan-tinan Timor-oan barak mak bá rai seluk hodi halo tratamentu saúde, tanba fasilidade saúde iha Timor-Leste seidauk natón atu fó atendimentu bá moras balun ne’ebé kompleksu no komplikadu liu.

RENETIL haree katak, ho rekursu umanu iha medisina no área relevante sira aumenta tán, iha kualidade no kuantidade, iha duni melloramentu iha sistema saúde, to’o intervensaun balun ne’ebé baibain halo iha rai seluk, ikus mai bele halo ona iha Timor-Leste hanesan fase ran, operasaun, sezariana, sirurjia no seluk tán.

Advertisement

“Naturalmente ita hanoin katak, gráfiku ba melhoramentu ne’e atu kontinua sa’e. Maibé iha realidade to’o nível ida, mosu ona estagnasaun. Públiku kontinua lamenta kona-bá kualidade atendimentu iha fasilidade saúde sira iha Timor-Leste,” nia hateten.

lha fulan Juñu 2023, RENETIL hamutuk ho CNC halo diskusaun nakloke ida iha edifisiu Komarka Balide ho tema “Sistema Saúde Nu’udar Instrumentu bá Libertasaun Povu”. Diskusaun ida-ne’e identifika problema sira hanesan falta asesibilidade populasaun iha área remota ba fasilidade saúde, falta ekipamentus médiku no ai-moruk hodi fó atendimentu saúde ne’ebé assesível no ho kualidade bá povu tomak.

Tuir mai, Rekursus umanu iha área saúde haree hosi kuantidade, kualidade no distribuisaun, ladauk natón atu garante assesibilidade no fornese atendimentu saúde ho kualidade bá populasaun tomak. 

“Ida-ne’e iha Junho 2023. Ho instalasaun Governu Konstitusional IX, ita hanoin katak problema sira ne’e bele hetan solusaun no kobertuda ho kualidade atendimentu saúde iha Timor-Leste sai di’ak liu tan,” nia sita.

Esperansa ba ida-ne’e mós sai boot liu tán tanba iha fatór rua mak hanesan, Partidu sira ne’ebé konstitui Governu Konstitusional IX hotu-hotu iha ajenda klaru kona-bá saúde.

Advertisement

“Iha sira nia kampaña eleitorál, Partidu CNRT kompromete atu dezenvolve área saúde ida ne’ebé inkluzivu ho kualidade. Partidu Demokratiku hateten dehan dezenvolve seitór saúde, hadi’a Hospital Nacional Guido Valdares no ospitál iha munisipiu sira,” Joaquim sita dadus ne’e.

Tuir-mai maka, Governu Konstitusional IX dezigna postu Vise-Ministru Saúde ida ho responsabilidade espesífiku bá Operasionalizasaun Hospitais maibé RENETIL haree katak, buat ne’ebé iha área saúde ne’e dook liu hosi espetativa.

RENETIL haree hetan ida-ne’e tanba Ministra Saúde hahú  ho hakat ida ne’ebé hanesan dezmantelamentu bá sistema iha Ministériu Saúde.

Ida maka, halo ezonerasaun bá diretór sira iha departamentu internal sira iha Ministeriu Saúde no diretór ezekutivu sira iha instituisaun autonoma sira iha MS nia okos, ho substitutu sira ne’ebé Iaiha esperiénsia no kapasidade téknika atu halao sira nia funsaun.

Segundu maka, intefere iha desizaun sira iha administrasaun no finansas iha instituisaun autonoma sira ne’ebé loloos kompeténsia diretór ezekutivu sira.

Advertisement

Terseiru maka, Institui prossesu aprovizionamentu bá ai-moruk Ia liu hosi konkursu públiku hodi adjudika diretamente bá kompaña ida ne’ebé la iha esperiénsia no fasilidade atu halo importasaun ai-moruk.

Kuartu maka, hakotu kontratu bá kontratadu ho termu sertu profisionais saúde (mediku, infremeiru, parteira, tékniku aliadu sira etc) Municipios 12 inklui iha ospitál sira, no la iha substituisaun ka mekanizmu seluk ruma atu garante atendimentu saúde bá populasaun.  Iha territóriu tomak ema na’in 2.256 maka hakotu nia kontratu. Afinál, Vise-Ministru sira mós naran nomeia de’it, maibé la fó kompeténsia atu hala’o sira nia servisu.

Kintu, nu’udár rezultadu hosi asaun hirak ne’e, daudaun ne’e sistema saúde iha Timor-Leste kuaze paralizadu tanba Postu saúde lubuk ida iha munisipiu 12 tenki taka tamba pessoál la iha.

“Sentro Saude no ospital referrál sira mós laiha ema natón atu fó atendimentu bá pasiente sira. Pasiente barak hosi munisipiu sira haruka hotu mai Hospitál Nasional Guido Valadares (HNGV). HNGV rasik mós labele fó atendimentu adekuadu, tanba pessoál saúde sira ne’ebé iha ona esperiénsia tinan barak, hasai hotu sem substituisaun,” nia sita tán.

Alem de falta pessoál, ai-moruk essensiál sira no bens konsumáveis sira kuaze ‘out of stock’ iha instalasaun saude sira, inklui iha HNGV no hatun liu tán kapasidade atu fó atendimentu ba pasiente sira.

Advertisement

RENETIL observa katak, Iha Timor-Leste ema hotu ko’alia kona-bá dignidade, povu kritika ofisiál publiku sira, ne’e dehan hatun sira nia dignidade. Ema kritika deputadu sira, ne’e dehan hatun deputadu sira nia dignidade. Ofisiál Estadu nian sa’e karreta bai-bain, ne’e dehan hatun sira nia dignidade. Tenki sa’e Prado, tenki sa’e Pajero atu hasa’e dignidade.

“Ohin loron, sistema saude kuaze paralizadu, sistema saude la iha kbit atu fó atendimentu ba povu, ne’e ema ruma nia dignidade monu ka la’e. Ema ruma mo’e ka la’e. Ema ruma senti iha responsabilidade ka la’e,” Fonseca kestiona.

Ho situasaun ida ne’e maka, RENETIL rekomenda bá Governu atu foti medida imediatu hodi rekruta pessoal saude ne’ebé kualifikadu hodi prienxe fatin sira ne’ebé sai mamuk tanba diskontinuasaun kontratu bá profissional saude sira, hodi normaliza prosesu atendimentu saúde ba sidadaun sira, medida sira ne’e tenki inklui destituisaun ka substituisaun bá ofisiál sira ne’ebé okupa kargu xefia iha diresaun no instituisaun autonoma sira ne’ebé foin mak nomeia, maibé Iaiha kualifikasaun naton atu hala’o ninia servisu.

Foti medida urjente hosi adkiri aimoruk no bens konsumiveis sira ne’ebé dadaun ne’e ‘out-of-stock’ iha Timor-Leste,

Reve distribuisaun de tarefas entre xefia Ministeriu Saude nian no atribui kompetensia loloos ba Vise-Ministru ne’ebé responsabiliza operasionalizasaun ospitál sira.

Advertisement

Komisaun F hosi Parlamentu Nasional atu halo fiskalizasaun loloos hodi garante katak medida foun sira ne’ebé Governu sei hola hodi rezolve situasaun ne’e adekuadu duni.

Ba Provedór Direitos Humanos e Justica atu hala’o analiza didi’ak hosi prespetiva direitu ekonómiku, sosiál no kultural, ho doutrina realizasaun progressiva, atu identifika fatores ne’ebé kontribui ba degradasaun iha realizasaun direitu ba saúde no sevisu ho Governu atu fo solusaun ne’ebé adekuadu.

Ikus liu, RENETIL apela ba Membru sira ne’ebé iha Governu, hosi Vise-PM, Ministru sira to’o kompañeiru sira ne’ebé hala’o knaar iha tékniku oi-oin iha MS nia laran, atu foti atendimentu Saúde ba sidadaun sira hanesan knaar sagradu ida ne’ebé hala’o hanesan kontinuasaun ba misaun atu liberta povu.

“Hala’o ita boot sira nia knaar ho responsabilidade no kometimentu. Ba sira ne’ebé mak halo parte ba Konsellu Ministru lori assuntu ne’e bá diskuti hamutuk iha KM, no fó solusaun ne’ebé adekuadu. Karik labele rezolve problema ne’e, di’ak liu itaboot sira hakiduk de’it ona hosi itaboot sira nia kargu,” Sekretáriu Jerál RENETIL ne’e apela.

RENETIL prontu nafatin atu servisu hamutuk ho Governu no parte ne’ebé de’it maka hanoin di’ak ba rai ida-ne’e nia dezenvolvimentu, atu garante politika ne’ebé forte iha área saúde.

Advertisement

Jornalista Estajiáriu:  Lazaro Pereira Quefi

Continue Reading
Advertisement
Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Justisa & Krime

Tauk Povu Lakon Konfiansa Ba Tribunál, Komisaun La Públika Valór Ezame Kandidatu Juízes

Published

on

By

Hatutan.com (15 Outubro 2026), Díli – Membru Komisaun Rekrutamentu Juiz ba Tribunál Supremu Justisa (TSJ), Carmelita Caetano Moniz hatete, Kandidatu ne’ebé hetan valór ne’ebé to’o ba kritériu aprova sei hetan estatutu aptu, enkuantu sira ne’ebé la atinji valór ne’ebé determina sei konsidera la aptu, kandidatu sira ne’ebé la aptu iha direitu atu hato’o reklamasaun, no juri sei analiza reklamasaun hirak-ne’e antes foti desizaun.

Tuir Carmelita, servisu juis nian iha responsabilidade bo’ot iha sosiedade, tanba desizaun judisiál sira afeta diretamente direitu no moris sidadaun sira. Tanba ne’e, nia konsidera katak avaliasaun ba juis tenke hala’o ho kuidadu no tuir kritériu ne’ebé klaru.

“Valór ita labele tau, tanba sé juíz ida hetan valór ida ki’ik tebes, konfiansa povu nian ba tribunál oinsá? impaktu sosiál makas tanba ho ida ne’e mak juíz sira nia servisu la hanesan ita bai-bain. Juíz nia servisu ne’e servisu ida ne’ebé ita dehan depois de Maromak, segundu maromak iha mundu mak juíz sira ona, ema hotu-hotu tenki kumpri, sira haruka ba prizaun tenki ba, entaun ita tenki rezerva tebes sasan sira ne’e,” Dehan Membru Komisaun Rekrutamentu Juiz ba Tribunál Supremu Justisa (TSJ), Komisária Carmelita Caetano Moniz, iha Palásiu Governu, Kinta 15/10/2026.

Nia mós rejeita kona-ba diskriminasaun iha prosesu avaliasaun, nia afirma katak membru juri na’in tolu no sekretáriu ida mai husi Portugal, no sira la koñese kandidatu sira ne’ebé partisipa iha prosesu rekrutamentu.

“Primeiru la iha diskriminasaun ba valór tanba juri na’in 3 ho sira nia sekretáriu ida mai hotu husi ne’eba (Portugal) sira nein koñese kandidatu ida, ne’ebé ita atu ko’alia deskriminasaun husi ida ne’ebé? Afasta sira ne’e tanba valór la to’o, tuir regulamentu avaliasaun ne’ebé mak komisaun aprova katak ezame eskrita ne’e sira ne’ebé iha valór masimu di’ak liu ne’e mak 20,” Nia informa

Advertisement

Avaliasaun ba ezame eskrita hala’o tuir regulamentu ne’ebé komisaun aprova ona. Tuir nia, kandidatu ne’ebé hetan valór máximu 20 mak konsidera aptu ka pasa, enkuantu kandidatu ne’ebé hetan valór menus husi 10 la pasa.

Nia mós kompara sistema ne’e ho avaliasaun karreira iha instituisaun judisiál no Ministériu Públiku, ne’ebé uza kategoria kualifikadu no la kualifikadu. Nia konsidera katak publikasaun valór individual ba juis bele iha impaktu ba konfiansa públiku ba tribunál.

Vaga ne’ebé disponivel limitadu kompara ho númeru kandidatu sira, kandidatu na’in 32 kompete ba vaga ne’en (6) iha Tribunál Supremu Justisa, enkuantu kandidatu na’in 24 seluk kompete ba vaga sia iha Tribunál Rekursu.

Nia aumenta, kandidatu sira ne’ebé la hetan vaga iha faze ida bele hein oportunidade seluk atu partisipa iha prosesu seleksaun ba Tribunál Rekursu ka Tribunál Supremu Justisa, tuir vaga no kondisaun ne’ebé disponivel.

“Kandidatu sira ne’ebé la pasa iha prosesu seleksaun ba tribunál superior sira sei kontinua hala’o sira-nia funsaun nu’udar juis iha primeira instánsia, no bele partisipa fali iha konkorsu tuir regra no oportunidade ne’ebé disponivel,” Nia salienta.

Advertisement

Iha parte seluk, komisáriu José Pedro Camões, esplika, avaliasaun ba kandidatu sira hala’o tuir kritériu ne’ebé komisaun determina ona, ho rezultadu aptu no la aptu. Kandidatu sira ne’ebé la konkorda ho rezultadu avaliasaun bele uza sira-nia direitu atu hato’o reklamasaun.

“Ezame ne’e iha maneira rua atu fó valór tau aptu no la aptu, ida valór sufisiente ba leten mak aptu no ida númeru eskala ki’ik ne’e mak la aptu ne’ebé la’os buat foun ida, labele deskonfia, bai-bain dehan valór iha 6 ba leten ne’e valór ida di’ak, karik valór 5 mai kraik ne’e valór ida ladun di’ak, ne’ebé maneira atu avalia ne’e mak ida ne’e, se la aptu, sira bele uza sira nia direitu atu halo reklamasaun, depois juri sira sei hare’e sira nia reklamasaun ne’e atu fó fali desizaun seluk,” Esplika Membru Komisaun Rekrutamentu Juiz ba Tribunál Supremu Justisa (TSJ), José Pedro Camões.

Desizaun kona-ba prosesu avaliasaun no rekrutamentu juis nian tama iha kompeténsia Konsellu Superior Majistratura Judisiál, tuir lei no regulamentu ne’ebé vigora.

Jornalista: Maria Angelita Sandi Belo

 

Advertisement

Continue Reading

Nasionál

CAC Halo Sensibilizasaun ba PNTL Atu Prevene no Kombate Krime, Korupsaun Iha Timor-Leste

Published

on

By

Hatutan.com (15 Outubru 2026), Díli – Komisaun Anti-Korrupsaun (CAC) hala’o atividade sensibilizasaun no formasaun ba membru Polísia Nasionál Timor-Leste (PNTL), iha Sentru Formasaun Polísia, Comoro, Díli, ho objetivu atu hametin kooperasaun entre instituisaun rua ne’e, iha esforsu prevensaun no kombate krime komún no korupsaun iha Timor-Leste.

Komisáriu Adjuntu ba Prevensaun no Sensibilizasaun CAC, Rosario Salsinha Araújo, hatete, formasaun ne’e importante atu hametin kooperasaun entre CAC no PNTL, liu-liu iha komprensaun kona-ba krime no korupsaun, no oinsá atu hadi’a sistema servisu polísia nian.

“Formasaun ida ne’e atu aproxima tan Polísia, liu-liu komandante sira, atu bele komprende oinsá servisu sira liga ho asuntu kriminál no korupsaun. Ita hare’e mós oinsá atu hadi’a sistema servisu polísia nian, tanba nasaun enfrenta problema oi-oin ne’ebé polísia tenke hasoru, iha servisu balun ne’ebé liga ho korupsaun no balun seluk liga ho krime komún. Tanba ne’e, presiza kooperasaun no vontade tomak atu prevene no kombate krime sira ne’e,” dehan Komisáriu Adjuntu ba Prevensaun no Sensibilizasaun CAC, Rosario Salsinha Araújo ba jornalista sira iha Akademia Polísia, Comoro, Kinta-feira (15/10/2026).

Nia mós subliña katak PNTL iha responsabilidade importante atu mantein fiar públiku, tanba komunidade konsidera polísia hanesan instituisaun ne’ebé iha kna’ar atu garante seguransa no kumprimentu lei.

Advertisement

Tanba ne’e, nia apela atu membru PNTL hotu-hotu evita hahalok koruptu no komprende di’ak lei penál sira ne’ebé liga ho krime korupsaun.

“Ita tenke fó hanoin ba ema hotu, liu-liu instituisaun PNTL ne’ebé povu fiar, atu labele iha tendénsia komete aktu korupsaun. Instituisaun PNTL, ho nia estrutura tomak, tenke hola parte, koopera no komprende asuntu sira lei penál nian ne’ebé liga ho korupsaun,” nia hatutan.

Iha parte seluk, Segundu Komandante Institutu Superior Sentru Polísia, Superintendente Xefe, Joni Viana, hatete formasaun ne’e importante tanba iha relasaun ho Lei Nú. 17/2020 kona-ba medida prevensaun no kombate korupsaun.

Nia esplika, hanesan ajente seguransa no parte husi aparellu Estadu, membru PNTL presiza iha koñesimentu sufisiente kona-ba lei sira ne’e, atu hala’o kna’ar no misaun iha terrenu tuir prosedimentu no padraun ne’ebé lo’os.

“Formasaun ida ne’e importante tebes tanba liga ho Lei Nú. 17/2020 kona-ba medida prevensaun no kombate korupsaun, hanesan ajente seguransa no parte husi aparellu Estadu, PNTL tenke iha koñesimentu kona-ba lei sira ne’e, atu iha ezekusaun no misaun iha terrenu labele sala, maibé tenke tuir padraun ne’ebé loos,” Joni Viana afirma.

Advertisement

Atividade sensibilizasaun no formasaun ne’e sai hanesan parte husi esforsu atu hasa’e koñesimentu membru PNTL kona-ba prevensaun korupsaun, kumprimentu lei no hadi’a kualidade servisu polísia nian iha Timor-Leste.

Jornalista: Felix Fernandes

Continue Reading

Justisa & Krime

PM Xanana Husu Juri Halo Avaliasaun ho Di’ak Atu Hetan Juízes Kualifikadu ba Supremu Tribunál Justisa

Published

on

By

Hatutan.com (15 Outubro 2026), Díli– Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão husu ba membru juri internasionál sira atu hala’o prosesu avaliasaun ba kandidatu juízes sira ho di’ak, independente no imparsiál, hodi asegura katak kandidatu sira ne’ebé sei tuur iha Supremu Tribunál Justisa (STJ) iha kualifikasaun no kapasidade adekuada.

Pedidu ne’e Primeiru-Ministru hato’o durante enkontru ho membru juri internasionál sira, ne’ebé responsavel ba prosesu seleksaun juízes, hafoin prosesu teste eskrita remata ona no prepara atu tama ba faze entrevista.

Iha enkontru ne’e, Xanana apresia servisu ne’ebé juri sira hala’o to’o agora, no husu atu kontinua hala’o knaar ho responsabilidade, tuir padraun no espetativa Estadu nian.

“Enkontru ida ne’e atu fó esperansa ba malu, Primeiru-Ministru hakarak juri sira halo servisu ho di’ak tuir prespetiva ne’ebé mak ita no estadu nia hakarak,” Dehan, membru Komisaun rekrutamentu Juiz STJ, Komisária Carmelita Caetano Moniz, iha Palásiu Governu, Kinta, 15/10/2026.

Advertisement

Primeiru Ministru konfia tebes juri sira nia integridade, imparsialidade, independensia no juri sira nian esperiensia ne’ebé mak bo’ot tebes.
Primeiru-Ministru mós hato’o konfiansa ba integridade, imparsiálidade, independénsia no esperiénsia profisionál membru juri sira nian. Nia subliña katak avaliasaun ne’ebé hala’o ho di’ak sei ajuda identifika kandidatu Timoroan sira ne’ebé iha kualifikasaun atu hala’o knaar nu’udar juízes iha Supremu Tribunál Justisa.

“Primeiru Ministru konfia tebes juri sira nia integridade, imparsialidade, independensia no juri sira nian esperiensia ne’ebé mak bo’ot tebes. Tanba ne’e Primeiru-Ministru husu atu ho kapasidade ne’ebé juri sira iha atu halo avaliasaun teste ida ne’ebé di’ak hodi hetan ita nia Timor oan sira ne’ebé kualifikadu hodi ba tu’ur iha Supremu Tribunál Justisa, ida ne’e mak PM husu tanba hakarak hari’i Supremu Tribunál Justisa ho juízes sira ne’ebé mak kualifikadu no juri sira mós komprometidu katak sei halo servisu ida ne’ebé mak di’ak ba rai ida ne’e,” Informa Komisária Carmelita.

Juri sira mós lori sira nia naran no instituisaun ne’ebé sira servisu antigamente dehan sira sei halo forma hotu-hotu ho di’ak atu hetan rezultadu ne’ebé di’ak.

Jornalista: Maria Angelita Sandi Belo

Advertisement
Continue Reading
Advertisement

Trending