Reportajen: Maria Angelita Sandi Belo
Hatutan.com, (26 Setembru 2026), Díli—Bolseiru Timoroan na’in-26 ne’ebé hala’o sira-nia estudu espesialista medisina iha Cuba, finaliza ona sira-nia estudu.

Bolseiru profisionál saúde na’in-26 finaliza sira-nia estudu espesialidade iha Coba. Foto/Maria Angelita Sandi Belo
Ba nesesidade estudu bolseiru sira-nian durante iha Coba hanesan bolseiriu, Governu liu husi Fundu Dezenvolvimentu Kapital Umanu (FDCH sigla português) investe orsamentu ho montante US$2.201.400.
“Ami profisionál saúde na’in-26 ho laran kontente tanba kompleta ona ami nia estudu nu’udar médiku no enfermeiru espesialista iha Repúblika Cuba. Ida ne’e la’os de’it remata husi programa estudu maibé nu’udar rohan husi viajen estudu ida ne’ebé forma ami nia identidade nu’udar médiku Timoroan, nu’udar servidór ba sistema saúde nasionál,” Médiku espesialista kardiologia, Romel da Costa Braz, hateten iha nia diskursu iha Palásiu Sinzas, Díli, Sesta (25/09/2026).
Cuba la’os de’it hanorin iha koñesementu médiku avansadu no abilidade kliniku, maibé mós importansia husi umanidade, kompaisaun, disiplina no servisu ba ema seluk.
“Ami na’in-26 liu husi ami nia área espesialidade reprezenta reforsu importante ba kapasidade rai ida ne’e atu fó kuidadu ba nia povu rasik iha área sira ne’ebé antes ne’e ita depende barak ba apoiu husi rai-li’ur, ami espera katak koñesementu no esperensia ne’ebé ami hetan iha Cuba sei la hela de’it iha ami nia an, medisina nia siénsia mak eransa ne’ebé kontinua husi jerasaun ida ba jerasaun seluk, ami hakarak fahe saida mak ami aprende ba kolega sira iha sistema saúde, apoiu profesionál saúde foun sira no kontribui hadia sistema saúde nasionál,” Romel da Costa Braz tenik.
Husu ba governu atu halo planu mais estratéjiku hodi investe iha área sub-espesialidade relevante ne’ebéligadu ho kazu referal sira hanesan, pediatria, kardiologia, onkologia, radiografia no intervensionista sira.Investimentu ida ne’e sei ajuda hasa’e kapasidade nasionál atu trata kazu komplikadu sira iha rai laran no hamenus dependensia ba rai liur no hadia asesu povu Timor-Leste nian ba tratamentu espesializadu.
“Ami sei halo esforsu másimu atu koñesementu ne’ebé ami hetan bele hadi’a saúde, orienta ami nia kolega sira no serví komunidade ho kompaisaun no dignidade iha kapitál no área remota sira. Ami fiar katak medida husi espesialista di’ak la’os de’it abilidade teknikál, maibé mós vontade atu serví iha fatin ne’ebé presiza liu, aminu’udar estudante fila nu’udar espesialista ho responsabilidade bo’ot liu tan ba povu,” nia hateten.
Vise-Ministru Saúde, José Magno hatete, estadu Timor-Leste halo investimentu ba sira nia formasaun tanba estadu fiar ba sira nia kapasidade no potensialidade ne’ebé sira ida-idak iha no fiar katak koñesementu ne’ebé sira hetan reprezenta investimentu ida ba povu nia di’ak no ba nasaun.
“Tanba ne’e imi ida-idak nia regresu mai fali iha Timor-Leste, imi ida-idak reprezenta signifikadu ida bo’ot liu nu’udar médiku espesialista ka enfermeiru espesialista ida, reprezenta investimentu ida ne’ebé nasaun ba nia povu no nia nasaun, investimentu ida ne’e agora tenki transforma sai servisu, saikoñesementu ne’ebéfahe ba ema seluk, sai atendimentu ne’ebé di’ak liu tan no liu-liu sai vida ne’ebé ita proteje, vidane’ebe ita salva no bem estar povu ne’ebé ita atu asegura, ” Vise-Ministru Saúde afirma.
Diretór Fundu Dezenvolvimentu Kapital Umanu (FDCH sigla portugés) Júlio Aparício, orgullu tanba iha onaespesialista 26, fiar katak sira bele hala’o sira nia kna’ar ho di’ak.
“Fundu ne’ebé oferese ba ita bo’ot sira ida ne’e povu nian tanba ne’e ita bo’ot sira tenki atende ema hotu ho di’ak, ita bo’ot sira ne’ebé mak espesialista iha Cuba ne’e karun tebes, tanba propina ba ema ida kada tinan US$17,000.00, ne’ebé ita bo’ot sira durante tinan tolu ne’e hamutuk US$1,326,000.00 ida ne’e ba kustu propinas, no US$842,400.00 ba kustu de vida, imi na’in-26 iha ne’eba duarnte tinan tolu ne’e gastu mais ou menus US$2,201,400.00 osan ne’ebé mak bo’ot tebes, osan ne’e povu nian tanba ne’e labele halimar ho povu,” Júlio Aparício konklui.
Espesialista na’in-26 ne’e kompostu husi médiku Espesialista na’in-24 no Enfermeiru espesialista na’in-rua (2), ho espesialidade iha area hanesan; Pediatria, Radiologia, Oncologia, Cardiologia, Otorinolaringologia, Psiquiatria, Patologia Anatomia, Rehabilitasaun Médika no Emerjensia i Intensiva.
Sira ne’e koloka ona na’in 11 ba iha Óspital Nasionál Guido Valadares (HNGV sigla português), na’in-rua iha Óspital Referal RAEOA, na’in-haat iha Óspital Referal Eduardo Ximenes Baucau, na’in-rua iha Óspital Referal Suai, na’in-tolu iha Óspital Referal Maliana, na’in-ida iha Servisu Munisípiu Díli, Sentru Saúde Komunitaria Formoza, na’in-ida iha Servisu Munisípiu Díli, Sentru Saúde Intensivu Vera-Cruz, na’in-ida iha Servisu Munisípiu Díli, Sentru Saúde Comoro no na’in–ida iha Servisu Munisípiu Díli, Sentru Saúde Becora. (*)