Connect with us

Nasionál

Deskonfia Mosu Irregularidade iha Implementasaun Projetu Uma Naroman bá Povu

Published

on

Hatutan.com, (31 Agostu 2023), Díli—IX Governu liu hosi ekipa auditoria ne’ebé lidera hosi Ministériu Administrasaun Estatál (MAE) nian oras-ne’e halo hela investigasaun ka auditoria bá projetu Uma Naroman bá Povu (UNP) no deskonfia mosu irregularidade iha mekanizmu implementasaun.

Hahú kedan iha loron 02 to’o 04 jullu, udan ho intensidade bo’ot akontese rai-halai, rezulta uma 7 mak estragu iha aldeia Hatu-meta’udu, Suku Manutasi, Postu Administrativu Ainaro. Foto/Facebook.

“Investigasaun ka auditoria la’o hela. UNP ne’e mak sai problema. Ami bá tiha ona halo levantamentu, orsamentu tinan 2021 no 2022. Ezemplu ki’ik ida iha Suai, sira husu millaun $9 maibé implementa millaun $4. Entaun, millaun $5.2 iha hela. Tanba osan ne’e transferénsia públika, laiha Governu ida, sé mak sa’e atu hapara buat ne’e. Maibé, tenke hadi’a ninia mekanizmu atu benefísiáriu sira bele hetan buat ne’e tuir regra ne’ebé iha,” Ministru Administrasaun Estatál, Tomás do Rosário Cabral hateten iha kna’ar fatin, Caicoli foin lalais ne’e.

Lee Mós: Prezidente Repúblika Husu Tuir Asaun Konkreta Auditória hosi Governu bá Projetu Sira

Prosesu konstrusaun bá projetu ne’e, oras-ne’e Governu suspende ka hapara hela tanba projetu sira ne’e, tama iha Orsamentu Jerál Estadu (2021) ho 2022.

Advertisement

Osan-ne’e transfere diretamente bá iha kraik, iha konsellu suku nian ida, mais, Konsellu suku nian ne’e tuir Dekretu-Lei númeru 25, 19 marsu 2022, ne’e kria fali Konsellu suku nian ida iha PNDS nia laran.

“Ida fornese material, ida halo konstrusaun. Ida-ne’e mak konfuzaun hela, osan iha hela. Agora, tenke identifika atu osan sira ne’e, sei iha duni hasai fali rezolusaun Governu ida, sira ne’ebé seidauk, halo hotu tiha. Sira ne’ebé atu hatama sasán, hatama tiha. Sira ne’ebé seidauk halo, tenke halo tanba osan iha tiha ona. Ita haruka tán osan bá ita kontrola ida-ne’e,” Tomás Cabral hateten.

PNDS Prontu Koopera

Diretora nasionál Programa Nasionál Dezenvolvimentu Suku (PNDS) Claudina Soares Pinto afirma, sira nia parte prontu koopera de’it ho Governu liuhosi MAE ninia ekipa investigadór sira, nune’e, implementasaun bá projetu ne’e bele hala’o ho di’ak liu tán.

“En-prinsípiu PNDS ami fó apoiu tebes bá iha atividade sira ne’e tanba loos duni katak, ita presiza atu bele halo monitorizasaun ka avaliasaun bá iha implementasaun fila-fali bá implementasaun PNDS nian,” Claudina Soares Pinto hateten hafoin partisipa avaliasaun nasionál ho autoridade munisípiu sira iha Salaun Delta Nova, Comoro, Díli, Kinta (31/08/23).

Advertisement

Nia dehan, ema hotu hatene hela katak, projetu konstrusaun UKL ne’e la’ós PDNS mak diretamente implementa, maibé ne’e komunidade mak implementa, liuhosi matadalan nomós Dekretu-Lei númeru 94/2022 ne’ebé mak regula iha implementasaun PNDS nian.

Dekretu-Lei númeru 94/2022 ne’e halo ona alterasaun bá dala-haat. Tába ne’e, fiar katak ho mudansa sira ne’ebé mak halo, ho kuarta alterasaun Dekretu-Lei ne’e bele refleta duni saida mak enfrenta iha terrenu.

“Avaliasaun ne’e pertinente tebes. Ita hein hela rezultadu. Ami fó apoiu másimu no ekipa sira ne’ebé mak sei tun diretamente no balun agora daudaun iha hela terrenu atu bele halo avaliasaun ida-ne’e,” nia hateten.

Hosi avaliasaun ne’ebé mak ekipa halo ona iha fatin balun, laiha buat ida ne’ebé mak dehan katak kontra regra ka kontra matadalan.

“Tanba, maski implementa hosi ita-nia suku sira maibé kesi iha matadalan nomós regulamentu ne’ebé iha atu bele guia iha implementasaun PNDS nian,” Claudina subliña.

Advertisement

Dadus Projetu UKL

Diretora nasionál Programa Nasionál Dezenvolvimentu Suku (PNDS) Claudina Soares Pinto.

Tuir dadus hosi PNDS iha tinan 2021, VIII Governu Konstitusionál gasta ona millaun $25 hodi implementa projetu Uma Naroman bá Povu hamutuk 1.254 bá benefisiáriu sira iha iha territóriu nasionál.

Iha tinan 2022, implementá tán projetu UNP ho totál uma 5.000. Uma sira ne’e fahe bá kategoria rua. Ida kategoria regulár ho millaun $71 hodi harii ona uma hamutuk 4.000. Progresu konstrusaun oras-ne’e, atinji 50% iha nível nasionál. Uma balun sei iha faze implementasaun, balun mak atu entrega daudaun ona bá benefisiáriu sira.

Iha kategória UKL +A ho orsamentu millaun $13 hodi implementa projetu uma hamutuk 1.000 ne’ebé mak PNDS implementa hela iha postu identifikadu. Prosesu konstrusaun oras-ne’e la’o namanas iha terrenu.

“Maiória uma sira ne’e ninia persentájen 50% bá leten. Hein atu remata no entrega bá benefisiáriu sira. Sira ne’ebé entrega ona, dadus loloos, seidauk. Maibé ha’u bele dehan katak ida ne’ebé ita entrega hotu ona ne’e seidauk barak. Maibé, maioria iha faze atu bele kompleta depois ita entrega bá iha benefisiáriu sira,” Claudina informa.

Diretora Nasionál PNDS ne’e hatutan, maioria uma sira ne’ebé tékniku sira halo levantamentu iha tinan 2021 ho 2022, implementa hotu ona no balun oras-ne’e iha prosesu laran, besik konklui. Bá tinan 2023 nian seidauk iha levantamentu foun.

Advertisement

“Iha tinan ida-ne’e Orsamentu Retifikativu aprova ona, no Governu tau nia prióridade sira ne’ebé mak atu implementa atividade sira iha ne’ebá. Ha’u lakohi ko’alia kona-bá orsamentu Retifikativu PNDS nian, espesifiku ha’u hakarak hatete katak, bá atividade PNDS regulár de’it, ne’ebé maka Governu atu aloka orsamentu bá,” dehan Claudina.

Hatán kona-bá planu kontinuasaun projetu ne’e bá oin, diretóra Claudina dehan sei haree tanba ne’e mak ohin sira aprezenta kona-bá implementasaun programa PNDS nian bá Governu, atu ministériu bele tetu no haree katak, kontinuasaun bá oin ne’e, oinsá.

UNP Lima Hetan Estragu

Iha inísiu jullu 2023, mosu dezastre naturál udan ho anin besik semana ida iha territóriu nasionál. Situasaun ne’e rezultadu mós UNP hamutuk lima mak hetan estragus, tanba rai-halai.

“Iha munisipiu balun ne’ebé mak ami identifika, ezemplu iha Munisipiu Ainaro, iha uma rua  mak hetan estragus. Iha Munisipiu Covalima, iha uma rua ka tolu, inklui uma ida iha Munisipiu Manifahi. Maibé, Manufahi nian ne’e, nia ladun estragus gráve,” nia hateten.

Advertisement

Uma sira ne’ebé mak hetan estragu, PNDS liuhusu ekipa tékniku sira halo ona levantamentu atu bele hatene loloos, kauza. Mais, tuir nia hatene katak ida ne’e dezastre naturais.

Kona-bá programa rehabilitasaun bá UNP ne’ebé hetan estragu hosi dezastre naturál, Diretora ne’e dehan ne’e kabe bá kompeténsia hosi IX Governu.

Jornalista: Rogério Pereira Cárceres

Advertisement
Continue Reading
Advertisement
Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Justisa & Krime

Tauk Povu Lakon Konfiansa Ba Tribunál, Komisaun La Públika Valór Ezame Kandidatu Juízes

Published

on

By

Hatutan.com (15 Outubro 2026), Díli – Membru Komisaun Rekrutamentu Juiz ba Tribunál Supremu Justisa (TSJ), Carmelita Caetano Moniz hatete, Kandidatu ne’ebé hetan valór ne’ebé to’o ba kritériu aprova sei hetan estatutu aptu, enkuantu sira ne’ebé la atinji valór ne’ebé determina sei konsidera la aptu, kandidatu sira ne’ebé la aptu iha direitu atu hato’o reklamasaun, no juri sei analiza reklamasaun hirak-ne’e antes foti desizaun.

Tuir Carmelita, servisu juis nian iha responsabilidade bo’ot iha sosiedade, tanba desizaun judisiál sira afeta diretamente direitu no moris sidadaun sira. Tanba ne’e, nia konsidera katak avaliasaun ba juis tenke hala’o ho kuidadu no tuir kritériu ne’ebé klaru.

“Valór ita labele tau, tanba sé juíz ida hetan valór ida ki’ik tebes, konfiansa povu nian ba tribunál oinsá? impaktu sosiál makas tanba ho ida ne’e mak juíz sira nia servisu la hanesan ita bai-bain. Juíz nia servisu ne’e servisu ida ne’ebé ita dehan depois de Maromak, segundu maromak iha mundu mak juíz sira ona, ema hotu-hotu tenki kumpri, sira haruka ba prizaun tenki ba, entaun ita tenki rezerva tebes sasan sira ne’e,” Dehan Membru Komisaun Rekrutamentu Juiz ba Tribunál Supremu Justisa (TSJ), Komisária Carmelita Caetano Moniz, iha Palásiu Governu, Kinta 15/10/2026.

Nia mós rejeita kona-ba diskriminasaun iha prosesu avaliasaun, nia afirma katak membru juri na’in tolu no sekretáriu ida mai husi Portugal, no sira la koñese kandidatu sira ne’ebé partisipa iha prosesu rekrutamentu.

“Primeiru la iha diskriminasaun ba valór tanba juri na’in 3 ho sira nia sekretáriu ida mai hotu husi ne’eba (Portugal) sira nein koñese kandidatu ida, ne’ebé ita atu ko’alia deskriminasaun husi ida ne’ebé? Afasta sira ne’e tanba valór la to’o, tuir regulamentu avaliasaun ne’ebé mak komisaun aprova katak ezame eskrita ne’e sira ne’ebé iha valór masimu di’ak liu ne’e mak 20,” Nia informa

Advertisement

Avaliasaun ba ezame eskrita hala’o tuir regulamentu ne’ebé komisaun aprova ona. Tuir nia, kandidatu ne’ebé hetan valór máximu 20 mak konsidera aptu ka pasa, enkuantu kandidatu ne’ebé hetan valór menus husi 10 la pasa.

Nia mós kompara sistema ne’e ho avaliasaun karreira iha instituisaun judisiál no Ministériu Públiku, ne’ebé uza kategoria kualifikadu no la kualifikadu. Nia konsidera katak publikasaun valór individual ba juis bele iha impaktu ba konfiansa públiku ba tribunál.

Vaga ne’ebé disponivel limitadu kompara ho númeru kandidatu sira, kandidatu na’in 32 kompete ba vaga ne’en (6) iha Tribunál Supremu Justisa, enkuantu kandidatu na’in 24 seluk kompete ba vaga sia iha Tribunál Rekursu.

Nia aumenta, kandidatu sira ne’ebé la hetan vaga iha faze ida bele hein oportunidade seluk atu partisipa iha prosesu seleksaun ba Tribunál Rekursu ka Tribunál Supremu Justisa, tuir vaga no kondisaun ne’ebé disponivel.

“Kandidatu sira ne’ebé la pasa iha prosesu seleksaun ba tribunál superior sira sei kontinua hala’o sira-nia funsaun nu’udar juis iha primeira instánsia, no bele partisipa fali iha konkorsu tuir regra no oportunidade ne’ebé disponivel,” Nia salienta.

Advertisement

Iha parte seluk, komisáriu José Pedro Camões, esplika, avaliasaun ba kandidatu sira hala’o tuir kritériu ne’ebé komisaun determina ona, ho rezultadu aptu no la aptu. Kandidatu sira ne’ebé la konkorda ho rezultadu avaliasaun bele uza sira-nia direitu atu hato’o reklamasaun.

“Ezame ne’e iha maneira rua atu fó valór tau aptu no la aptu, ida valór sufisiente ba leten mak aptu no ida númeru eskala ki’ik ne’e mak la aptu ne’ebé la’os buat foun ida, labele deskonfia, bai-bain dehan valór iha 6 ba leten ne’e valór ida di’ak, karik valór 5 mai kraik ne’e valór ida ladun di’ak, ne’ebé maneira atu avalia ne’e mak ida ne’e, se la aptu, sira bele uza sira nia direitu atu halo reklamasaun, depois juri sira sei hare’e sira nia reklamasaun ne’e atu fó fali desizaun seluk,” Esplika Membru Komisaun Rekrutamentu Juiz ba Tribunál Supremu Justisa (TSJ), José Pedro Camões.

Desizaun kona-ba prosesu avaliasaun no rekrutamentu juis nian tama iha kompeténsia Konsellu Superior Majistratura Judisiál, tuir lei no regulamentu ne’ebé vigora.

Jornalista: Maria Angelita Sandi Belo

 

Advertisement

Continue Reading

Nasionál

CAC Halo Sensibilizasaun ba PNTL Atu Prevene no Kombate Krime, Korupsaun Iha Timor-Leste

Published

on

By

Hatutan.com (15 Outubru 2026), Díli – Komisaun Anti-Korrupsaun (CAC) hala’o atividade sensibilizasaun no formasaun ba membru Polísia Nasionál Timor-Leste (PNTL), iha Sentru Formasaun Polísia, Comoro, Díli, ho objetivu atu hametin kooperasaun entre instituisaun rua ne’e, iha esforsu prevensaun no kombate krime komún no korupsaun iha Timor-Leste.

Komisáriu Adjuntu ba Prevensaun no Sensibilizasaun CAC, Rosario Salsinha Araújo, hatete, formasaun ne’e importante atu hametin kooperasaun entre CAC no PNTL, liu-liu iha komprensaun kona-ba krime no korupsaun, no oinsá atu hadi’a sistema servisu polísia nian.

“Formasaun ida ne’e atu aproxima tan Polísia, liu-liu komandante sira, atu bele komprende oinsá servisu sira liga ho asuntu kriminál no korupsaun. Ita hare’e mós oinsá atu hadi’a sistema servisu polísia nian, tanba nasaun enfrenta problema oi-oin ne’ebé polísia tenke hasoru, iha servisu balun ne’ebé liga ho korupsaun no balun seluk liga ho krime komún. Tanba ne’e, presiza kooperasaun no vontade tomak atu prevene no kombate krime sira ne’e,” dehan Komisáriu Adjuntu ba Prevensaun no Sensibilizasaun CAC, Rosario Salsinha Araújo ba jornalista sira iha Akademia Polísia, Comoro, Kinta-feira (15/10/2026).

Nia mós subliña katak PNTL iha responsabilidade importante atu mantein fiar públiku, tanba komunidade konsidera polísia hanesan instituisaun ne’ebé iha kna’ar atu garante seguransa no kumprimentu lei.

Advertisement

Tanba ne’e, nia apela atu membru PNTL hotu-hotu evita hahalok koruptu no komprende di’ak lei penál sira ne’ebé liga ho krime korupsaun.

“Ita tenke fó hanoin ba ema hotu, liu-liu instituisaun PNTL ne’ebé povu fiar, atu labele iha tendénsia komete aktu korupsaun. Instituisaun PNTL, ho nia estrutura tomak, tenke hola parte, koopera no komprende asuntu sira lei penál nian ne’ebé liga ho korupsaun,” nia hatutan.

Iha parte seluk, Segundu Komandante Institutu Superior Sentru Polísia, Superintendente Xefe, Joni Viana, hatete formasaun ne’e importante tanba iha relasaun ho Lei Nú. 17/2020 kona-ba medida prevensaun no kombate korupsaun.

Nia esplika, hanesan ajente seguransa no parte husi aparellu Estadu, membru PNTL presiza iha koñesimentu sufisiente kona-ba lei sira ne’e, atu hala’o kna’ar no misaun iha terrenu tuir prosedimentu no padraun ne’ebé lo’os.

“Formasaun ida ne’e importante tebes tanba liga ho Lei Nú. 17/2020 kona-ba medida prevensaun no kombate korupsaun, hanesan ajente seguransa no parte husi aparellu Estadu, PNTL tenke iha koñesimentu kona-ba lei sira ne’e, atu iha ezekusaun no misaun iha terrenu labele sala, maibé tenke tuir padraun ne’ebé loos,” Joni Viana afirma.

Advertisement

Atividade sensibilizasaun no formasaun ne’e sai hanesan parte husi esforsu atu hasa’e koñesimentu membru PNTL kona-ba prevensaun korupsaun, kumprimentu lei no hadi’a kualidade servisu polísia nian iha Timor-Leste.

Jornalista: Felix Fernandes

Continue Reading

Justisa & Krime

PM Xanana Husu Juri Halo Avaliasaun ho Di’ak Atu Hetan Juízes Kualifikadu ba Supremu Tribunál Justisa

Published

on

By

Hatutan.com (15 Outubro 2026), Díli– Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão husu ba membru juri internasionál sira atu hala’o prosesu avaliasaun ba kandidatu juízes sira ho di’ak, independente no imparsiál, hodi asegura katak kandidatu sira ne’ebé sei tuur iha Supremu Tribunál Justisa (STJ) iha kualifikasaun no kapasidade adekuada.

Pedidu ne’e Primeiru-Ministru hato’o durante enkontru ho membru juri internasionál sira, ne’ebé responsavel ba prosesu seleksaun juízes, hafoin prosesu teste eskrita remata ona no prepara atu tama ba faze entrevista.

Iha enkontru ne’e, Xanana apresia servisu ne’ebé juri sira hala’o to’o agora, no husu atu kontinua hala’o knaar ho responsabilidade, tuir padraun no espetativa Estadu nian.

“Enkontru ida ne’e atu fó esperansa ba malu, Primeiru-Ministru hakarak juri sira halo servisu ho di’ak tuir prespetiva ne’ebé mak ita no estadu nia hakarak,” Dehan, membru Komisaun rekrutamentu Juiz STJ, Komisária Carmelita Caetano Moniz, iha Palásiu Governu, Kinta, 15/10/2026.

Advertisement

Primeiru Ministru konfia tebes juri sira nia integridade, imparsialidade, independensia no juri sira nian esperiensia ne’ebé mak bo’ot tebes.
Primeiru-Ministru mós hato’o konfiansa ba integridade, imparsiálidade, independénsia no esperiénsia profisionál membru juri sira nian. Nia subliña katak avaliasaun ne’ebé hala’o ho di’ak sei ajuda identifika kandidatu Timoroan sira ne’ebé iha kualifikasaun atu hala’o knaar nu’udar juízes iha Supremu Tribunál Justisa.

“Primeiru Ministru konfia tebes juri sira nia integridade, imparsialidade, independensia no juri sira nian esperiensia ne’ebé mak bo’ot tebes. Tanba ne’e Primeiru-Ministru husu atu ho kapasidade ne’ebé juri sira iha atu halo avaliasaun teste ida ne’ebé di’ak hodi hetan ita nia Timor oan sira ne’ebé kualifikadu hodi ba tu’ur iha Supremu Tribunál Justisa, ida ne’e mak PM husu tanba hakarak hari’i Supremu Tribunál Justisa ho juízes sira ne’ebé mak kualifikadu no juri sira mós komprometidu katak sei halo servisu ida ne’ebé mak di’ak ba rai ida ne’e,” Informa Komisária Carmelita.

Juri sira mós lori sira nia naran no instituisaun ne’ebé sira servisu antigamente dehan sira sei halo forma hotu-hotu ho di’ak atu hetan rezultadu ne’ebé di’ak.

Jornalista: Maria Angelita Sandi Belo

Advertisement
Continue Reading
Advertisement

Trending