Connect with us

Nasionál

Sidadaun Na’in Neen Simu Prémiu Direitu Umanu

Published

on

Hatutan.com, (14 Dezembru 2023), Díli—Prezidente Repúblika (PR), José Ramos-Horta atribui prémiu Direitus Umanus, Sérgio Vieira de Melo bá sidadaun nasionál no estranjeiru na’in neen ne’ebé kontribui ba promosaun, protesaun no defeza ba direitus umanus iha Timor-Leste (TL).

Prezidente Repúblika (PR), José Ramos-Horta atribui prémiu Direitus Umanus, Sérgio Vieira de Melo bá sidadaun nasionál no estranjeiru na’in neen ne’ebé kontribui ba promosaun, protesaun no defeza ba direitus umanus iha Timor-Leste (TL), iha Palásiu Prezidensiál Nicolau Lobato Bairr-Pité, Kinta (14/12/2023). Foto: Elio dos Santos da Costa.

Sidadaun no organizasaun sira ne’ebé sai manan na’in bá Prémiu Direitus Umanus ba edisaun dala-XVI 2023 maka Sisto dos Santos (Falecido), reprezenta hosi nia kaben Anita Cardoso; bá organizasaun Arcoíris Timor-Leste, Luciana Guterres, Filomena da Costa hosi sentru Apoio Domiciliário Madre Maria, Manuela de Jesus no Fernando António Pires Madeira, hosi empreza Social da Terra.

Lee Mós: Dokumentu Fraternidade Umana Labele Taka Dalan bá “Kriminozu Sira” Hatán Justisa

Prezidente Repúblika konsidera Prémiu Direitus umanus Sérgio Vieira de Melo nu’udár inisiativa ida ne’ebé lansa iha 2008 ho objetivu atu rekoñese kontribuisaun sidadaun Timorenese, estrajeiru, no organizasaun governamentál ka la’ós governamentál ne’ebé halo servisu bá promosaun, protesaun, no defende ba Direitus Umanus iha Timor Leste.

Advertisement

Atribuisaun prémiu Diretus Umanus ne’e ho kategória rua, primeiru maka direitu sivil no polítika ne’ebé atribui bá individu ka organizasaun sira ne’ebé fó sira nia kontribuisaun signifikativu ba promosaun, no protesaun direitu sivil no polítika iha país ne’e.

Kategoria segundu ba direitu ekonómiku, sosiál no kulturál ne’ebé atribui bá sidadaun ka organizasaun sira ne’ebé kontribui signifikativamente bá promosaun no defeza bá direitu ekonómiku, sosiál no kulturál.

Prezidente Repúblika (PR), José Ramos-Horta atribui prémiu Direitus Umanus, Sérgio Vieira de Melo bá sidadaun nasionál no estranjeiru na’in neen ne’ebé kontribui ba promosaun, protesaun no defeza ba direitus umanus iha Timor-Leste (TL), iha Palásiu Prezidensiál Nicolau Lobato Bairr-Pité, Kinta (14/12/2023). Foto: Elio dos Santos da Costa.

“Imi hotu nia kontribuisaun bo’ot ba rai ida-ne’e, kontinua imi nia servisu, prémiu ho valór $10.000 ne’e la barak, maibé oitoan bele ajuda imi nia servisu, importante liu maka rekoñesimetu ba servisu ne’ebé halo,” Prezidente Repúblika hateten iha Palásiu Prezidensiál Nicolau Lobato Bairr-Pité, Kinta (14/12/2023).

Xefe Estadu argumenta, Prémiu Direitus Umanus ida-ne’e atu korre ema hosi diskriminasaun bazeia etnisidade, labele iha diskriminasaun relijiozu, labele iha diskriminasaun tanba iha ki’ak.

Sira ne’ebé manán prémiu ohin tanba sira halo promosaun no edukasaun, protesaun no dezenvolvimentu ba foinsa’e sira hodi defende Direitus Umanus.

Reprezentate manán na’in prémiu Direitu Umanus ba kategória Sosiál, ekonómiku no kultura, Filomena da Costa agradese ba Maromak tanba bele simu prémiu ida-ne’e no bá nia  prémiu ida-ne’e valór aas tebes no kontente tanba bele hetan.

Advertisement

Nia sei utiliza fundu ne’e ho responsabilidade atu bele tulun orfaun no labarik sira ne’ebé halibur hamutuk iha sentru Apoio Domiciliário Madre Maria.

“Hanesan ami nia planu ne’ebé iha ona, osan hosi prémiu ne’ebé iha ami sei hola fasilidade balun bá tau iha sentru Apoio Domiciliário Madre Maria no konstrui fatin reza nian,” Filomena da Costa hateten.

Kategoria Direitu Sivil no Polítiku

  1. Sisto dos Santos (falecido) reprezenta hosi nia kaben Anita Cardoso, Munisipiu Dili.

Saudozu nu’udár ativista ne’ebé konsistente defende vitima direitus Umanus hosi aktu krime kontra umanidade kontra militár Indonézia (direitu sivil no politiku), no depois de restaurasaun Independénsia Saudozu ativu hodi advoga direitu ekonomia, defende soberania ai-han liu hosi movimentu MOKATIL.

  1. Arcoiris Timor-Leste hosi Munisipiu Dili

Halo advokasia no disemina informasaun kona-bá direitos Umanos ba maluk LGBTI sira. Suporta no fó apoiu uma-mahon ba vitima LGBTI. Ajuda empodera komunidade LGBTI joven sira hodi hetan auto empregu. Hala’o sensibilizasaun bá familia hodi rona LGBTI nian. Fó asisténsia ba komunidade LGBTI  nebe’e vulnerável. Fornese bolsu estudu ba komunidade LGBTI halo produsaun fugaun  hodi distribui ba komunidade ne’ebé mak presiza.

  1. Luciana Guterres hosi Munisipiu Viqueque

Hala’o sosializasaun kona-ba feto nia direitu hodi partisipa iha eleisaun Suku no enkoraza feto sira atu kandidata-an. Partisipa ativamente iha planu dezenvolvimentu munisipal. Fo atensaun ba saude feto nian haree liu ba problema kankru susun, serviks. Hahu halo konstrusaun sentru formasaun iha Suku Carau Balu Viqueque hodi fó formasaun ba Joven feto no mane, ema ho nesessidade espesiál no LGBTI. Prezidente asosiasaun Rede Soru tais nasionál. Estabelese ona grupu Madahur, grupu kanta tradisionál, no grupu homan iha Munisipiu Viqueque.

Kategoria Direitu Ekonomiku, Sosiál no Kultura

  1. Filomena da Costa ho Munisipiu Manufahi

Hamutuk ho estudante sira voluntariamente ajuda organiza atividade sosiál hanesan vizita ba ki’ak sira, ema vulnerável sira, ema ho nesesidade espesiál, ema mal nutrisaun inan faluk ka divorsiada, nst. Liu hosi visita sira ne’e nia deskobre labarik abondonada na’in 2 ho kondisaun difisiente fiziku, nune’e foti inisiativa  halo apelu iha média sosiál ne’ebé hetan tulun hosi munisipiu Manufahi ikus mai konsege lori fila-fali sira nia inan hodi hela hamutuk ho sira. Esperiénsia sira ne’e inspira nia hodi hari sentru “Mother Mery Home Care Centre” uza nia osan rasik. Sentru ida-ne’e hari ho kreditu hosi Banku nune’e kada fulan selu prestasaun ho nia osan rasik, sentru ne’e ajuda labarik sira kbiit laek sira hosi área remotas hamutuk nain 10, nune’e nia rasik mak selu sira nia eskola ho sira nia osan rasik.

  1. Manuel de Jesus Pinto hosi Quelicai-Munisipiu Baucau

Servisu hanesan tradutór ba UNAMET, UNTAET no misaun UN iha Timor-Leste, ho knaar ida-ne’e nia hetan informasaun barak kona-bá Timor nia istoria nune’e nia hakerek no publika livru 4 ne’ebe sai hanesan referénsia ba estudante sira.

Ikus mai sofre moras stroke nune’e nia fila-fali ba nia uma fatin iha foho Matebian  hun  no mobiliza komunidade  agrikultór ida iha foho kuda lis mean, fehuk ropa, kove no atividade agrikutura seluk tan.

Advertisement
  1. Fernando António Pires Madeira ho Vila Antiga-Munisipiu Baucau

Voluntariamente dezenvolve atividade edukasaun ambiental ho Dioseze Baucau.

Kria Banco de Semente kada tinan simu estudantes no distribui ai-horis ne’ebé mak nutritivu, estabelese ONG naTerra’s Association no fornesedór ai-horis ba projetu GIZ.

Sai mós formadór ba ONG hanesan Word Vision, Fundasaun Quidaship Ruak, etc. Voluntariomente kria festivál sama haree no kuda haree iha Seloi, Aileu atu fornese no prezerva tradisaun Timorense no sai hanesan pratika sustentável ba komunidade agrikultór sira nian.

Jornalista: Vito Salvadór

Advertisement
Continue Reading
Advertisement
Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Justisa & Krime

Tauk Povu Lakon Konfiansa Ba Tribunál, Komisaun La Públika Valór Ezame Kandidatu Juízes

Published

on

By

Hatutan.com (15 Outubro 2026), Díli – Membru Komisaun Rekrutamentu Juiz ba Tribunál Supremu Justisa (TSJ), Carmelita Caetano Moniz hatete, Kandidatu ne’ebé hetan valór ne’ebé to’o ba kritériu aprova sei hetan estatutu aptu, enkuantu sira ne’ebé la atinji valór ne’ebé determina sei konsidera la aptu, kandidatu sira ne’ebé la aptu iha direitu atu hato’o reklamasaun, no juri sei analiza reklamasaun hirak-ne’e antes foti desizaun.

Tuir Carmelita, servisu juis nian iha responsabilidade bo’ot iha sosiedade, tanba desizaun judisiál sira afeta diretamente direitu no moris sidadaun sira. Tanba ne’e, nia konsidera katak avaliasaun ba juis tenke hala’o ho kuidadu no tuir kritériu ne’ebé klaru.

“Valór ita labele tau, tanba sé juíz ida hetan valór ida ki’ik tebes, konfiansa povu nian ba tribunál oinsá? impaktu sosiál makas tanba ho ida ne’e mak juíz sira nia servisu la hanesan ita bai-bain. Juíz nia servisu ne’e servisu ida ne’ebé ita dehan depois de Maromak, segundu maromak iha mundu mak juíz sira ona, ema hotu-hotu tenki kumpri, sira haruka ba prizaun tenki ba, entaun ita tenki rezerva tebes sasan sira ne’e,” Dehan Membru Komisaun Rekrutamentu Juiz ba Tribunál Supremu Justisa (TSJ), Komisária Carmelita Caetano Moniz, iha Palásiu Governu, Kinta 15/10/2026.

Nia mós rejeita kona-ba diskriminasaun iha prosesu avaliasaun, nia afirma katak membru juri na’in tolu no sekretáriu ida mai husi Portugal, no sira la koñese kandidatu sira ne’ebé partisipa iha prosesu rekrutamentu.

“Primeiru la iha diskriminasaun ba valór tanba juri na’in 3 ho sira nia sekretáriu ida mai hotu husi ne’eba (Portugal) sira nein koñese kandidatu ida, ne’ebé ita atu ko’alia deskriminasaun husi ida ne’ebé? Afasta sira ne’e tanba valór la to’o, tuir regulamentu avaliasaun ne’ebé mak komisaun aprova katak ezame eskrita ne’e sira ne’ebé iha valór masimu di’ak liu ne’e mak 20,” Nia informa

Advertisement

Avaliasaun ba ezame eskrita hala’o tuir regulamentu ne’ebé komisaun aprova ona. Tuir nia, kandidatu ne’ebé hetan valór máximu 20 mak konsidera aptu ka pasa, enkuantu kandidatu ne’ebé hetan valór menus husi 10 la pasa.

Nia mós kompara sistema ne’e ho avaliasaun karreira iha instituisaun judisiál no Ministériu Públiku, ne’ebé uza kategoria kualifikadu no la kualifikadu. Nia konsidera katak publikasaun valór individual ba juis bele iha impaktu ba konfiansa públiku ba tribunál.

Vaga ne’ebé disponivel limitadu kompara ho númeru kandidatu sira, kandidatu na’in 32 kompete ba vaga ne’en (6) iha Tribunál Supremu Justisa, enkuantu kandidatu na’in 24 seluk kompete ba vaga sia iha Tribunál Rekursu.

Nia aumenta, kandidatu sira ne’ebé la hetan vaga iha faze ida bele hein oportunidade seluk atu partisipa iha prosesu seleksaun ba Tribunál Rekursu ka Tribunál Supremu Justisa, tuir vaga no kondisaun ne’ebé disponivel.

“Kandidatu sira ne’ebé la pasa iha prosesu seleksaun ba tribunál superior sira sei kontinua hala’o sira-nia funsaun nu’udar juis iha primeira instánsia, no bele partisipa fali iha konkorsu tuir regra no oportunidade ne’ebé disponivel,” Nia salienta.

Advertisement

Iha parte seluk, komisáriu José Pedro Camões, esplika, avaliasaun ba kandidatu sira hala’o tuir kritériu ne’ebé komisaun determina ona, ho rezultadu aptu no la aptu. Kandidatu sira ne’ebé la konkorda ho rezultadu avaliasaun bele uza sira-nia direitu atu hato’o reklamasaun.

“Ezame ne’e iha maneira rua atu fó valór tau aptu no la aptu, ida valór sufisiente ba leten mak aptu no ida númeru eskala ki’ik ne’e mak la aptu ne’ebé la’os buat foun ida, labele deskonfia, bai-bain dehan valór iha 6 ba leten ne’e valór ida di’ak, karik valór 5 mai kraik ne’e valór ida ladun di’ak, ne’ebé maneira atu avalia ne’e mak ida ne’e, se la aptu, sira bele uza sira nia direitu atu halo reklamasaun, depois juri sira sei hare’e sira nia reklamasaun ne’e atu fó fali desizaun seluk,” Esplika Membru Komisaun Rekrutamentu Juiz ba Tribunál Supremu Justisa (TSJ), José Pedro Camões.

Desizaun kona-ba prosesu avaliasaun no rekrutamentu juis nian tama iha kompeténsia Konsellu Superior Majistratura Judisiál, tuir lei no regulamentu ne’ebé vigora.

Jornalista: Maria Angelita Sandi Belo

 

Advertisement

Continue Reading

Nasionál

CAC Halo Sensibilizasaun ba PNTL Atu Prevene no Kombate Krime, Korupsaun Iha Timor-Leste

Published

on

By

Hatutan.com (15 Outubru 2026), Díli – Komisaun Anti-Korrupsaun (CAC) hala’o atividade sensibilizasaun no formasaun ba membru Polísia Nasionál Timor-Leste (PNTL), iha Sentru Formasaun Polísia, Comoro, Díli, ho objetivu atu hametin kooperasaun entre instituisaun rua ne’e, iha esforsu prevensaun no kombate krime komún no korupsaun iha Timor-Leste.

Komisáriu Adjuntu ba Prevensaun no Sensibilizasaun CAC, Rosario Salsinha Araújo, hatete, formasaun ne’e importante atu hametin kooperasaun entre CAC no PNTL, liu-liu iha komprensaun kona-ba krime no korupsaun, no oinsá atu hadi’a sistema servisu polísia nian.

“Formasaun ida ne’e atu aproxima tan Polísia, liu-liu komandante sira, atu bele komprende oinsá servisu sira liga ho asuntu kriminál no korupsaun. Ita hare’e mós oinsá atu hadi’a sistema servisu polísia nian, tanba nasaun enfrenta problema oi-oin ne’ebé polísia tenke hasoru, iha servisu balun ne’ebé liga ho korupsaun no balun seluk liga ho krime komún. Tanba ne’e, presiza kooperasaun no vontade tomak atu prevene no kombate krime sira ne’e,” dehan Komisáriu Adjuntu ba Prevensaun no Sensibilizasaun CAC, Rosario Salsinha Araújo ba jornalista sira iha Akademia Polísia, Comoro, Kinta-feira (15/10/2026).

Nia mós subliña katak PNTL iha responsabilidade importante atu mantein fiar públiku, tanba komunidade konsidera polísia hanesan instituisaun ne’ebé iha kna’ar atu garante seguransa no kumprimentu lei.

Advertisement

Tanba ne’e, nia apela atu membru PNTL hotu-hotu evita hahalok koruptu no komprende di’ak lei penál sira ne’ebé liga ho krime korupsaun.

“Ita tenke fó hanoin ba ema hotu, liu-liu instituisaun PNTL ne’ebé povu fiar, atu labele iha tendénsia komete aktu korupsaun. Instituisaun PNTL, ho nia estrutura tomak, tenke hola parte, koopera no komprende asuntu sira lei penál nian ne’ebé liga ho korupsaun,” nia hatutan.

Iha parte seluk, Segundu Komandante Institutu Superior Sentru Polísia, Superintendente Xefe, Joni Viana, hatete formasaun ne’e importante tanba iha relasaun ho Lei Nú. 17/2020 kona-ba medida prevensaun no kombate korupsaun.

Nia esplika, hanesan ajente seguransa no parte husi aparellu Estadu, membru PNTL presiza iha koñesimentu sufisiente kona-ba lei sira ne’e, atu hala’o kna’ar no misaun iha terrenu tuir prosedimentu no padraun ne’ebé lo’os.

“Formasaun ida ne’e importante tebes tanba liga ho Lei Nú. 17/2020 kona-ba medida prevensaun no kombate korupsaun, hanesan ajente seguransa no parte husi aparellu Estadu, PNTL tenke iha koñesimentu kona-ba lei sira ne’e, atu iha ezekusaun no misaun iha terrenu labele sala, maibé tenke tuir padraun ne’ebé loos,” Joni Viana afirma.

Advertisement

Atividade sensibilizasaun no formasaun ne’e sai hanesan parte husi esforsu atu hasa’e koñesimentu membru PNTL kona-ba prevensaun korupsaun, kumprimentu lei no hadi’a kualidade servisu polísia nian iha Timor-Leste.

Jornalista: Felix Fernandes

Continue Reading

Justisa & Krime

PM Xanana Husu Juri Halo Avaliasaun ho Di’ak Atu Hetan Juízes Kualifikadu ba Supremu Tribunál Justisa

Published

on

By

Hatutan.com (15 Outubro 2026), Díli– Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão husu ba membru juri internasionál sira atu hala’o prosesu avaliasaun ba kandidatu juízes sira ho di’ak, independente no imparsiál, hodi asegura katak kandidatu sira ne’ebé sei tuur iha Supremu Tribunál Justisa (STJ) iha kualifikasaun no kapasidade adekuada.

Pedidu ne’e Primeiru-Ministru hato’o durante enkontru ho membru juri internasionál sira, ne’ebé responsavel ba prosesu seleksaun juízes, hafoin prosesu teste eskrita remata ona no prepara atu tama ba faze entrevista.

Iha enkontru ne’e, Xanana apresia servisu ne’ebé juri sira hala’o to’o agora, no husu atu kontinua hala’o knaar ho responsabilidade, tuir padraun no espetativa Estadu nian.

“Enkontru ida ne’e atu fó esperansa ba malu, Primeiru-Ministru hakarak juri sira halo servisu ho di’ak tuir prespetiva ne’ebé mak ita no estadu nia hakarak,” Dehan, membru Komisaun rekrutamentu Juiz STJ, Komisária Carmelita Caetano Moniz, iha Palásiu Governu, Kinta, 15/10/2026.

Advertisement

Primeiru Ministru konfia tebes juri sira nia integridade, imparsialidade, independensia no juri sira nian esperiensia ne’ebé mak bo’ot tebes.
Primeiru-Ministru mós hato’o konfiansa ba integridade, imparsiálidade, independénsia no esperiénsia profisionál membru juri sira nian. Nia subliña katak avaliasaun ne’ebé hala’o ho di’ak sei ajuda identifika kandidatu Timoroan sira ne’ebé iha kualifikasaun atu hala’o knaar nu’udar juízes iha Supremu Tribunál Justisa.

“Primeiru Ministru konfia tebes juri sira nia integridade, imparsialidade, independensia no juri sira nian esperiensia ne’ebé mak bo’ot tebes. Tanba ne’e Primeiru-Ministru husu atu ho kapasidade ne’ebé juri sira iha atu halo avaliasaun teste ida ne’ebé di’ak hodi hetan ita nia Timor oan sira ne’ebé kualifikadu hodi ba tu’ur iha Supremu Tribunál Justisa, ida ne’e mak PM husu tanba hakarak hari’i Supremu Tribunál Justisa ho juízes sira ne’ebé mak kualifikadu no juri sira mós komprometidu katak sei halo servisu ida ne’ebé mak di’ak ba rai ida ne’e,” Informa Komisária Carmelita.

Juri sira mós lori sira nia naran no instituisaun ne’ebé sira servisu antigamente dehan sira sei halo forma hotu-hotu ho di’ak atu hetan rezultadu ne’ebé di’ak.

Jornalista: Maria Angelita Sandi Belo

Advertisement
Continue Reading
Advertisement

Trending