Connect with us

Polítika

PN Fó Hanoin Nafatin Governu Tau-Matan bá Fundu Petrolíferu

Published

on

Hatutan.com, (29 Janeiru 2024), Díli—Parlamentu Nasionál (PN) liuhosi deklarasaun polítika bankada FRETILIN fó hanoin nafatin bá IX Governu Konstitusionál atu tau matan ka kuida nafatin bá fundu petrolíferu Bayu-Undan ne’ebé tuir kalkulasaun sei hotu iha tinan sanulu mai.

Deputada Maria Angelica Rangel hosi bankada FRETILIN vota kontra Orsamentu Retifikativu iha PN, (22/08/2023. Foto; Elio dos Santos da Costa.

Deputada Maria Angelica Rangel iha deklarasaun politíka iha plenária, Segunda (29/01/24) hateten, bankada FRETILIN nafatin mai fó-hanoin bá Governu atu haree bá kestaun importante ida maka Bayu-Undan ne’ebé tuir análiza téknika katak sei maran ka ezgota iha tinan 2034.

Lee Mós: Governu Seidauk Prioritiza Seitór Produtivu iha OJE 2024, Fundu Petrolíferu Sei Hotu Lalais ho Nível Levantamentu Atuál

“Iha 11 Novembru 2023, kompañia Santos nu’udár operadór iha kampu Bayu-Undan, ofisialmente públika sai kona-bá sira nia atividade ikus bá produsaun, hafoin kampu ida-ne’e fornese reseita petrolífera bá Timor-Leste durante tinan 19. Ita hotu hatene katak liu bilioens $26 mak Timor-Leste konsege hetan hosi reseita petrolífera ida-ne’e,” nia hateten.

Advertisement

Tuir bankada FRETILIN nia haree katak, kampu ida-ne’e nia produsaun ida aas liu maka iha tinan 2011, ne’ebé kontribui liu biliaun $3 bá iha fundu petrolíferu, hafoin períudu furak ida-ne’e kampu Bayu-Undan nia kontribuisaun hahú tuun bá bei-beik no hotu duni iha tinan kotuk.

Tanba ne’e, nia dehan, situasaun ida-ne’e fó efeitu maka’as bá fundu petrolíferu iha tinan sira oin mai tanba fundu sei depende de’it bá volatilidade merkadu finanseiru rasik atu moris no sei laiha ema ida mak bele kontrola.

“Ida-ne’e halo ami preokupa halo onsa maka situasaun bá Orsamentu Jerál Estadu iha tinan lima oin mai ne’e. Governu planeia atu gasta billaun $10.9 no maioria sei nafatin mai hosi fundu petrolíferu,” nia kestiona.

Bankada FRETILIN mós sita kalkulasaun sira mai hosi péritu no ekonomista sira inklui Ministériu Finansas rasik hateten katak, fundu petroliferu sei dura de’it to’o tinan 2034 ka tinan sanulu tán.

Hosi parte seluk, FRETILIN haree mós katak povu maioria sei moris nafatin ho pobreza iha rai ida-ne’e, nível dezempregu kontinua aas kada tinan, seitór saúde sei hakdasak hela, sistema edukasaun sei fraku nafatin, alokasaun OJE hosi IX Governu ne’ebé hatudu falta prioridade bá área sira importante no tanba ne’e bainhira fundu petrolíferu hotu iha tinan sanulu oin mai, atu foti fali osan hosi ne’ebé hodi rezolve.

Advertisement

Kona-bá ne’e, Vise-Ministru Asuntu Parlamentár, Adérito da Costa Hugo hateten, IX Governu Konstitusionál kaer bá kálkulu fiskál  hosi ajénsia internasionál no nasionál sira.

“Ita nia fundu atuál sei hotu iha 2034 duni. Kuandu ita la halo poupansa no halo kuidadu prinsípiu ida-ne’e maka IX Governu kaer dezde preparativu bá planu orsamentál 2024 to’o garante bá mandatu Governu ida-ne’e nian,” Adérito da Costa Hugo hateten.

Iha 13 Jullu 2023, La’o Hamutuk  hato’o ona Karta aberta bá IX Governu Konstitusionál kona-bá Timor-Leste ninia gastu sira hosi tempu ba tempu indika aumentu beibeik – gastu sira maioria, finansia hosi  Fundu Petrolíferu ne’ebé mai hosi reseita petróleu no gas, ne’ebé barak liu mai hosi kampu Bayu-Undan ne’ebé besik la fó ona valór signifikante, no kampu ne’e tama ona iha idade finál hosi produsaun nian no sei desmantela. 

Rezerva hotu konverte ona bá osan iha Fundu Petrolíferu ne’ebé investe ona iha merkadu finanseiru internasionál ne’ebé nia situasaun flutuativu.

Tuir peskiza hosi LH katak, Governu sira tuituir-malu gasta tiha ona osan iha Fundu Petrolíferu maizumenus biliaun $15.5 no agora daudaun Fundu Petrolíferu iha saldu ho montante biliaun $18.

Advertisement

Hosi rezerva oitoan ne’ebé iha, agora tenke sai oportunidade finansiál uza ba harii sistema ekonómiku diversifikadu ne’ebé produtivu, renovável no sustentável, atu fornese povu nia nesesidade sira.

LH haree katak, maioria hosi gastu sira, barak liu ba administrativu no despeza transferénsia públika hanesan ba Veteranu, Timor Gap, RAEOA no mega projetu sira ne’ebé La’o Hamutuk hanoin ladún nesesáriu no urjente iha ejijénsia real Povu no nasaun nian. 

Maske LH hatene Governu ida-ne’e iha kompromisu no ajenda boot atu la’o bá dezenvolvimentu ba kampu petrolíferu Greater Sunrise – LH husu atu iha estudu independente ne’ebé kredivel atu prevene Timor-Leste iha risku boot no bele maximiza benefísiu ba Povu Timor-Leste hafoin gastu rekursu oitoan ne’ebé iha agora.

Iha biban ida ne’e, LH sujere atu re-avalia fila-fali projetu sira iha komponente projetu Tasi Mane, hodi identifika parte ne’ebé mak realistíku liu no bele lori benefísiu ba povu. 

Jornalista Estajiária: Zita Menezes

Advertisement

Continue Reading
Advertisement
Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Nasionál

Programa Uma Dignu Avansa, Uma 25 Prontu atu Inaugura

Published

on

By

Hatutan.com (15 Outubro 2026), Díli-Governu sei halo inaugurasaun ba uma dignu hamutuk 25 iha munisípiu Manatuto, Postu Administrativu Natarbora, no Munisípiu Manufahi postu administrativu Fatuberliu, nu’udar parte husi programa uma dignu ne’ebé sei kontinua dezenvolve iha munisípiu sira seluk.

Inaugurasaun ne’e sei fó prioridade ba uma sira ne’ebé konstrusaun kompletu ona no prontu atu hetan utilizasaun husi família benefisiária, atu nune’e sira bele hahú hela iha uma foun ne’ebé seguru no dignu.

“Iha loron 22 agora ne’e ita sei halo inaugurasaun ba uma dignu primeiru iha Fatuberliu no depois tuir mai sei iha Natarbora, no restu ne’e sei iha prosesu, uma sira ne’ebé atu inaugura ne’e tenki prontu 100%. Ita tenki inaugura ona uma ne’e para ema bele hela ona, lae hein fali uma ne’ebé mak seidauk hotu dala ruma ema labele hela lalais, uma ne’ebé kompletu los ona mak iha Fatuberliu, dau-daun ne’e iha uma 25 mak ita sei halo inaugurasaun,” Dehan Vise-Primeiru-Ministru, Ministru Sosiál no Ministru Dezenvolvimentu Rurál no Abitasaun Komunitáriu, Mariano Assanami Sabino ba Hatutan.com iha Ministérii Finansas, Aitarak-laran, Kuarta14/10/2026.

Iha faze tuir mai, iha mós planu atu halo estudu kona-ba konstrusaun uma tanba sei halo uma ho vertikál.

Advertisement

Programa uma dignu ne’e sai parte husi prioridade iha planu ministériu, depois durante tinan 20 independénsia, Governu fó atensaun bo’ot ba infraestrutura bázika, hanesan estrada, eletrisidade no bee-moos.

Agora, Governu hakarak aumenta investimentu iha setór uma, liu-liu atu garante katak juventude ho idade 18 ba leten bele asesu ba uma dignu.

“Ita iha moto katak ha’u nia uma mak ha’u nia moris mak sai nu’udar mensajen prinsipál husi programa ne’e. Uma la’ós de’it fatin atu hela, maibé mós símbolu dignidade, seguransa no estabilidade ba moris família ida,” Hatete Vise-Primeiru-Ministru

Programa ne’e sei kontinua to’o responde ba nesesidade populasaun, tanba iha konstituisaun hatete katak sidadaun hotu-hotu iha direitu atu asesu ba uma ne’ebé dignu no apropriadu.

Além husi fornese uma ne’e integra mós ho atividade ekonómika no dezenvolvimentu rurál, atu ajuda família benefisiária hasa’e rendimentu no hadi’a sira-nia kondisaun moris.

Advertisement

“Uma dignu ne’e integra mós ho oinsá mak atu hamenus kiak tanba ne’e mak ita integra ho atividade ekonomika, dezenbolvimentu rurál sei fasilita oinsá para sira bele iha rendimentu, tanba uma dignu sira ne’e sei selu la’os gratuita, selu mais kuandu nia rendimentu ne’e to’o ona $500 ba leten, katak tenki hadia nia ekonomia para ita halo uma nia dihnu iha laran tanba nia ekonomia komesa iha ona para bele halo manutensaun ba uma no bele iha sustentabilidade,” Assanami informa

Programa uma dignu ne’e mós sei liga ho edukasaun, liuhusi AHHA Education, ne’ebé sei oferese kursu lian Inglés no Portugés gratuitu ba labarik sira husi família benefisiária.

Além ne’e, kondisaun edukasaun no asesu ba eskola ne’ebé di’ak sei sai parte importante atu prepara labarik sira ba futuru, no ajuda sira iha oportunidade atu dezenvolve an no kontribui ba família no sosiedade.

“Konstrusaun uma ne’e tekniku sira hare’e katak maximu tau iha $40.000 mil mais agora sira atu hadia fali parese sei liu uitoan husi ida ne’e, mais realidade ne’e uma kuartu 4, uma ne’e se ita halo privadu mós ho $40.000 ne’e mós dala ruma ita la halo uma hanesan ne’e. Tanba ne’e mak ha’u husu ba tékniku sira tenki seriedade, survey no kompañia mós tenki iha lukru, tanba ne’e mak difikuldade kompañia mós dala ruma sira menan tiha tender mais la iha benefisiu, ida ne’e tékniku sira tenki hare’e para kada programa ka projetu ne’ebé mak ita halo tenki iha benefisiu ba kompañia para sira bele esforsu halo servisu,” Termina Assanami.

Jornalista: Maria Angelita Sandi Belo

Advertisement

Continue Reading

Polítika

Iha informasaun, Xanana sei “tula-liman” ba Ramos-Horta rekandidata ba PR 2027-2032

Published

on

By

Hatutan.com, (08 Outubru 2026), Díli—Eleisaun Prezidensiál Timor-Leste  periódu 2027-2032 besik daudaun ona. Iha ona kandidatu lubuk ida mak hala’o sira-nia movimentu atu hanesan mini kampaña hodi prepara aan ba enfrenta eleisaun prezidénsial ne’ebé sei hala’o entre fulan-Marsu tinan 2027. 

(more…)

Continue Reading

Polítika

Governu submete proposta OJE 2027 billaun 2.5 USD ba Parlamentu Nasionál

Published

on

By

Reportajen: Felix Fernandes

(more…)

Continue Reading
Advertisement

Trending