Connect with us

Polítika

Ofisialmente TL Adere bá OMK, Bankada PLP Fó Parabéns no Aprezenta Dezafiu Prinsipál Neen

Published

on

Hatutan.com, (11 Marsu 2024), Díli—Hafoin Timor Leste (TL) ofisialmente sai hanesan membru plenu iha Organizasaun Mundiál Komérsiu (OMK), ohin liu hosi deklarasaun polítika bankada PLP iha plenária, Segunda (11/03/2024) kongratula no fó parabens bá Estadu no mós aprezenta dezafiu prinsipál neen (6) ne’ebé Governu presiza tau konsiderasaun.

Timor-Leste sai membru plenu OMK. Foto/Espesiál.

“Bankada PLP hakarak atu hato’o parabéns bá Estadu Timor-Leste tanba ho esforsu oioin ne’ebé mak halo ona, koloka tán Timor-Leste iha mapa komunidade internasionál nian, iha 26 Fevereiru 2024 iha Abu Dhabi, Timor-Leste ofisialmente adere ba OMK nu’udár membru ida bá dala 166. Oportunidade hanesan ne’e oferese mai TL oportunidade foun bá ita-nia rai. Maibé iha tempu hanesan, adezaun ne’e lori mós dezafiu lubuk ida hanesan trabalho para casa balun ne’ebé ezije Timor-Leste, nu’udár Estadu atu hamosu kompromisiu forte no asaun estratéjika  liuhosi oportunidade ida-ne’e. PLP hakarak atu destaka oportunidade no dezafiu balun ne’ebé presiza supera no hato’o rekomendasaun balun ne’ebé IX Governu presiza konsidera atu prioritiza estratejikamente,” deputada PLP, Maria Angelina Sarmento hateten iha deklrasaun politíka.

Lee Mós: TL Ofisialmente Sai Membru Plenu iha OMK

PLP mós konsidera adezaun Timor-Leste nian bá OMK sai nu’udár oportunidade ida hodi bele eleva kresimentu sustentável no prosperiedade ekonómika nu’udár membru ida hosi OMK Timor-Leste hetan fatin iha meza komérsiu internasionál nian, ne’ebé sei permite Timor-Leste partisipa iha negosiaun oioin ne’ebé justa no transparente, assesu bá merkadu globál no atrai investimentu estranjeiru

Advertisement

“Signifika hodi hola parte iha integrasaun globál, odan-matan merkadu globál nian nakloke bá empreza lokál Timor-Leste nian atu espanda ninian investimentu, diversifika produtu oioin no aproveita oportunidade foun iha merkadu nune’e Timor-Leste nia adezaun bá OMK permite Timor-Leste atu diversifika ninia ekonomia hodi hasees an hosi dependénsia tradisionál bá petróleu no gás. Aleinde ida-ne’e, hodi sai membru bá OMK, partikularmente hodi submete bá akordu sira, Timor-Leste iha oportunidade atu diversifika ninia ekonomia, fora de mina no gás, hodi esplora setór produtiva sira seluk hanesan agrikultura, servisu, no manufatura. Nune’e mós, liuhosi asisténsia téknika oioin no programa kapasitasaun sira ne’ebé OMK fornese bele eleva kapasidade institusionál oioin iha Timor-Leste,” nia hateten.

Dezafiu prinsipál neen (6) ne’ebé bankada PLP konsiente nu’udár faktu estatístika iha Timor-Leste hanesan mak hanesan :

  1. Défise iha Balansu Komersiál, ne’ebé Institutu Nasionál Estatístika (INE) relata katak bá 2023 Timor-Leste sofre défise komersiál iha $750 millaun, nune’e koloka país ida-ne’e dependente bá importasaun sasán sira nesesidade bázika nian. Iha 2023, Timor-Leste valór importasaun atinji $910 millaun, ho 89.20% hosi importasaun ne’e ba sasán sira atu konsumu iha primeira nesesidade nian. Kona-bá esportasaun, Timor-Leste nia valór esportasaun iha 2023 to’o de’it $160 millaun. Timor-Leste presiza luta hasoru dezekilíbriu ida-ne’e.
  2. Difikuldade iha Ease of Doing Business iha Timor-Leste, hanesan haktuir iha Ease of Doing Business 2020 hosi Banku Mundiál koloka Timor-Leste iha pozisaun 181 hosi 190 país, ho pontuasaun aat liu iha reforsu bá kontratu (contract enforcement) ho pozisaun 190 no rejistu propriedade (property registration) iha 187, maski hetan pozisaun 68 atu komesa negósiu ida (starting a business).
  3. Timor-Leste menus iha Liberdade Ekonómika, tuir Relatóriu hosi Institutu Frazer 2023, ne’ebé koloka Timor-Leste iha pozisaun 130 hosi país hamutuk 165, ho pontuasaun 5.9 hosi 10, pozisaun ida-ne’ebé kiik liu iha pontuasaun média mundu nian iha 6.8 no média rejionál Ázia Pasífiku nian iha 6.7. Relatóriu ne’e demonstra katak Timor-Leste presiza hadi’ak ninian dezempeñu iha área tolu, hosi lima: Sistema Legál no Direitu ba Propriedade (ho pontuasaun 4.07) no Regulasaun (5.15), no Tamañu Governu nian (5.83) iha ninian luta ba Liberdade Ekonómika.
  4. Défise finanseira kontínua iha Timor-Leste, hanesan Banku Mundiál alerta iha ninian Relatóriu, Timor-Leste Public Expenditure Review Changing Course: Towards Better and More Sustainable Spending 2021 hatudu katak Timor-Leste kontínua hetan défise finanseira. hasa’e kreximentu ekonómiku, hamenus gastu públiku governu nian, hasa’e reseita doméstika, investe iha saúde no edukasaun, no halo reforma tributária.
  5. Krize kapitál umanu; Banku Mundiál nia Relatóriu Ekonómiku Timor-Leste iha 2022, Investing in the Next Generation alerta katak Timor-Leste enfrenta dadaun krize kapitál umanu, tanba iha labarik sira 45 pursentu de’it mak sei sai produtivu bainhira sira adultu tanba má-nutrisaun afeta kuaze 50% hosi labarik sira, ezaserba ho kualidade edukasaun ne’ebé baixa, nune’e koñesimentu, abilidiade no saúde ne’ebé sira akumula no uza durante sira nia moris mós sai baixa iha realizasaun plena bá sira-nia poténsia. Human Capital Index (HDI) Timor-Leste nian ho pontuasaun 45 pursentu ne’e, baixa liu kompara ba país seluk ho rendimentu hanesan Timor-Leste iha rejiaun Ázia Pasífika ne’ebé atinji 50 pursentu, media globál ne’ebé atinji 56, no média Ázia-Pasífika ne’ebé atinji 59 pursentu. Ne’e preokupasaun boot ida bá Timor-Leste no Governu iha responsabilidade moral hodi buka solusaun ba krize kapitál umanu ne’e. Edukasaun bele sai nu’udar pontu aranke ida ne’ebé Governu bele uza hodi responde ba alerta krize kapitál umanu.
  6. Diminuisaun iha kreximentu ekonómiku 7.5 pursentu iha futuru tanba krize edukasaun hosi COVID-19, ne’ebé ezaserba tan ho situasaun inserteza ohin-loron nian. Education Finance Watch 2023 hosi Banku Mundiál subliña katak edukasaun iha impaktu maka’as ba kreximentu ekonómiku no futuru hosi povu ida nian. Hodi la-tama eskola entre fulan hitu to’o tinan ida tan COVID-19, ezaserba tan ho krize edukasaun ne’ebé Timor-Leste enfrenta dadaun, estudante sira iha país sira ho ekonomia baixa, inklui Timor-Leste, sei lakon sira-nia rendimentu iha futuru hamutuk pursentu sia (9), signifika 0.1 pursentu kada tinan, katak 7.5 diminuisaun iha kreximentu ekonómiku. Inseguransa alimentár ne’ebé afeta tebes sidadaun sira ne’ebé vulnerável hamutuk rihun 300 iha Timor-Leste, tuir relatóriu hosi Nasaun Unida nia Programa Alimentasaun Mundiál (PAM) foin lailais ne’e. Realidade ida-ne’e aprezenta pergunta boot ida mai ita hotu: Oinsá ita atu envolve signifikativamente iha negosiasaun kona-ba komérsiu, mesmo que ita-nia produsaun ai-hán iha rai-laran de’it mós dook tebes hosi seguransa alimentár.

Nune’e bazeia bá evidénsia sira iha-leten maka bankada  PLP hakarak hato’o rekomendasaun bá IX Governu konstitusionál konsidera halo hodi garante komérsiu ida justa, ekilíbriu, no transparente bá Timor-Leste.

Vise-Ministru Asuntu Parlamentár, Adérito da Costa Hugo hatán katak, dezafiu prinsípiu sira ne’ebé bankada PLP esplika no hakerek ho di’ak tebtebes maka IX Governu sei halo disiplina bá prinsípiu hirak ne’e.

“Ne’e maka ita dezeña ita nia planu Estratejiku dezemvolvimentu Nasionál, Governante sira iha dentru tinan 2011-2030 tuir loloos disiplina bá prinsípiu sira ne’e,” nia hateten.

Jornalista Estajiária: Zita Menezes

Advertisement

Continue Reading
Advertisement
Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Nasionál

Programa Uma Dignu Avansa, Uma 25 Prontu atu Inaugura

Published

on

By

Hatutan.com (15 Outubro 2026), Díli-Governu sei halo inaugurasaun ba uma dignu hamutuk 25 iha munisípiu Manatuto, Postu Administrativu Natarbora, no Munisípiu Manufahi postu administrativu Fatuberliu, nu’udar parte husi programa uma dignu ne’ebé sei kontinua dezenvolve iha munisípiu sira seluk.

Inaugurasaun ne’e sei fó prioridade ba uma sira ne’ebé konstrusaun kompletu ona no prontu atu hetan utilizasaun husi família benefisiária, atu nune’e sira bele hahú hela iha uma foun ne’ebé seguru no dignu.

“Iha loron 22 agora ne’e ita sei halo inaugurasaun ba uma dignu primeiru iha Fatuberliu no depois tuir mai sei iha Natarbora, no restu ne’e sei iha prosesu, uma sira ne’ebé atu inaugura ne’e tenki prontu 100%. Ita tenki inaugura ona uma ne’e para ema bele hela ona, lae hein fali uma ne’ebé mak seidauk hotu dala ruma ema labele hela lalais, uma ne’ebé kompletu los ona mak iha Fatuberliu, dau-daun ne’e iha uma 25 mak ita sei halo inaugurasaun,” Dehan Vise-Primeiru-Ministru, Ministru Sosiál no Ministru Dezenvolvimentu Rurál no Abitasaun Komunitáriu, Mariano Assanami Sabino ba Hatutan.com iha Ministérii Finansas, Aitarak-laran, Kuarta14/10/2026.

Iha faze tuir mai, iha mós planu atu halo estudu kona-ba konstrusaun uma tanba sei halo uma ho vertikál.

Advertisement

Programa uma dignu ne’e sai parte husi prioridade iha planu ministériu, depois durante tinan 20 independénsia, Governu fó atensaun bo’ot ba infraestrutura bázika, hanesan estrada, eletrisidade no bee-moos.

Agora, Governu hakarak aumenta investimentu iha setór uma, liu-liu atu garante katak juventude ho idade 18 ba leten bele asesu ba uma dignu.

“Ita iha moto katak ha’u nia uma mak ha’u nia moris mak sai nu’udar mensajen prinsipál husi programa ne’e. Uma la’ós de’it fatin atu hela, maibé mós símbolu dignidade, seguransa no estabilidade ba moris família ida,” Hatete Vise-Primeiru-Ministru

Programa ne’e sei kontinua to’o responde ba nesesidade populasaun, tanba iha konstituisaun hatete katak sidadaun hotu-hotu iha direitu atu asesu ba uma ne’ebé dignu no apropriadu.

Além husi fornese uma ne’e integra mós ho atividade ekonómika no dezenvolvimentu rurál, atu ajuda família benefisiária hasa’e rendimentu no hadi’a sira-nia kondisaun moris.

Advertisement

“Uma dignu ne’e integra mós ho oinsá mak atu hamenus kiak tanba ne’e mak ita integra ho atividade ekonomika, dezenbolvimentu rurál sei fasilita oinsá para sira bele iha rendimentu, tanba uma dignu sira ne’e sei selu la’os gratuita, selu mais kuandu nia rendimentu ne’e to’o ona $500 ba leten, katak tenki hadia nia ekonomia para ita halo uma nia dihnu iha laran tanba nia ekonomia komesa iha ona para bele halo manutensaun ba uma no bele iha sustentabilidade,” Assanami informa

Programa uma dignu ne’e mós sei liga ho edukasaun, liuhusi AHHA Education, ne’ebé sei oferese kursu lian Inglés no Portugés gratuitu ba labarik sira husi família benefisiária.

Além ne’e, kondisaun edukasaun no asesu ba eskola ne’ebé di’ak sei sai parte importante atu prepara labarik sira ba futuru, no ajuda sira iha oportunidade atu dezenvolve an no kontribui ba família no sosiedade.

“Konstrusaun uma ne’e tekniku sira hare’e katak maximu tau iha $40.000 mil mais agora sira atu hadia fali parese sei liu uitoan husi ida ne’e, mais realidade ne’e uma kuartu 4, uma ne’e se ita halo privadu mós ho $40.000 ne’e mós dala ruma ita la halo uma hanesan ne’e. Tanba ne’e mak ha’u husu ba tékniku sira tenki seriedade, survey no kompañia mós tenki iha lukru, tanba ne’e mak difikuldade kompañia mós dala ruma sira menan tiha tender mais la iha benefisiu, ida ne’e tékniku sira tenki hare’e para kada programa ka projetu ne’ebé mak ita halo tenki iha benefisiu ba kompañia para sira bele esforsu halo servisu,” Termina Assanami.

Jornalista: Maria Angelita Sandi Belo

Advertisement

Continue Reading

Polítika

Iha informasaun, Xanana sei “tula-liman” ba Ramos-Horta rekandidata ba PR 2027-2032

Published

on

By

Hatutan.com, (08 Outubru 2026), Díli—Eleisaun Prezidensiál Timor-Leste  periódu 2027-2032 besik daudaun ona. Iha ona kandidatu lubuk ida mak hala’o sira-nia movimentu atu hanesan mini kampaña hodi prepara aan ba enfrenta eleisaun prezidénsial ne’ebé sei hala’o entre fulan-Marsu tinan 2027. 

(more…)

Continue Reading

Polítika

Governu submete proposta OJE 2027 billaun 2.5 USD ba Parlamentu Nasionál

Published

on

By

Reportajen: Felix Fernandes

(more…)

Continue Reading

Trending