Connect with us

Nasionál

Pose bá Estrutura BTL,E.P, Xanana Afirma Empreza Públika La’ós Emprezáriu Públika

Published

on

Hatutan.com, (29 Outubru 2024), Díli– Primeiru-Ministru (PM) Kay Rala Xanana Gusmão, husu bá estrutura foun Bee Timor-Leste, Empréza Públika (BTL, E.P) atu servisu ho laran no labele iha fali konflitu interesse bá malu.

Lee Mós: Konsellu Ministru Nomeia Prezidente Foun EDTL, E.P ho BTL, E.P Períodu 2024-2028

PM Xanana partisipa iha serimonina pose estrutura foun konsellu administrasaun BTL,E.P, Tersa (29/10/2024). Foto/Elio dos Santos da Costa

Primeiru-Ministru Xanana Gusmão hato’o mensajen ne’e iha nia diskursu seremónia tomada posse  bá Prezidente Konsellu Administrasaun no Prezidente Komisaun Ezekutiva BTL,E.P, Gustavo da Cruz, ho Konsellu Administrasaun no Prezidente Komisaun Ezekutiva BTL,E.P, José Filipe Ximenes Smith iha Salaun CNE, Colmera-Díli, Tersa (29/10/2024).

Xanana mós parabéniza estrutura sesante BTL,E.P ne’ebé presta ona sira-nia serbisu, mezmu iha mós difikuldade barak, no iha mós irregularidade barak.

Advertisement

Tuir Xanana, empréza públika, ne’e la’ós tenke bá BTL, E.P de’it. Empréza públika kria atu desentraliza dadauk ona servisu importante sira atu bele iha autonómia, planeamentu, implementasaun no jestaun.

“Saida mak akontese, kompriende katak, ha’u hetan tiha ona autonómia, ha’u bele halo buat hothotu, la tuir ona regra. Ne’e avizu ida, aproveita prezidente Komisaun Funsaun Públika (CFP, sigla portugés) iha ne’e, bá hothotu atu kompriende dehan, empréza públika la’ós emprezári iha públiku. Ohin, bainhira halo juramentu, dehan, labele iha konflitu de interesses, tenke iha onestidades, tenke iha buat sira ne’e hotu. Ne’e-duni, husu bá imi na’in-rua no sira seluk ne’ebé sei sai komisaun ezekutiva, atu servisu ho laran,”  Xanana Gusmão hateten.

Xanana sita prezidente Repúblika Indonézia, Prabowo Subianto nia liafuan balu ne’ebé temi iha diskursu simu posse nu’udár Prezidente Repúblika Indonézia nian, katak, sé iha polítika kona-bá Anti-Korrupsaun, Koluzaun no Nepotizmu (KKN), maka husu atu líder sira hothotu, funsionáriu sira hothotu atu bele iha hanoin katak, la’ós hetan servisu atu hetan hanesan previléjiu, tanba simu osan kada fulan. Maibé, oinsá mak atu tulun fila-fali maluk sira seluk.

Estadu sei frázil tanba uluk Tribunál hatama Kuartu-Governu Konstitusionál nia ema balu bá ona kadeia, $7 mill, $8 mill. La’os na’ok. Fó bá povu hadi’a sira nia aan rasik. Agora, milloens de dolláres lakon-lakon, Juíz sira kontente loos. Osan povu nian, povu mak sosa. Povu mak sosa osan ne’e, ho ran, ho ruin,” Xanana afirma.

Xanana dehan, foin lalais, komemora Aniversáriu Konsulta Populár, dala-XXV (25), 30 Agostu 1999 to’o 2024, Timoroan la duni inimigu ho kilat, povu maka duni inimigu ne’e ho prégu, apezar de, mate tán, atu bá de’it tuu (vota) mós mate. Susar, tenke halai. Tanba ida ne’e, hothotu tenke tau iha ulun, katak  hetan ukun-aan, tanba povu maka terus, para  halo funu ne’e. Povu mak halo funu ne’e.

Advertisement

Kona-bá susesu sira balu ne’ebé mak estrutura sesante hatudu tiha ona hanesan kanaliza dadauk ona bee-moos bá to’o iha postu administrativu sira ne’e, Xanana dehan, tanba povu merese duni. Dala-ruma la’o to’o foho sira ne’ebá, sira dehan, ukun-aan ne’eukun na’in sira hetan tiha ona, povu seidauk.

Xanana Gusmão mós hato’o nia agradesementu no hakuak boot bá estrutura sesante, bá sira nian partisipasaun, no husu atu ajuda nafatin BTL, E.P. Bá sira ne’ebé mak foun, foin simu posse, husu atu servisu ho di’ak, servisu ho konsiénsia, ho onestidade, responsábilidade.

Prezidente Sesante BTL, E.P, Paulo Carlos da Costa Peloi, agradese bá ema hothotu ninia apoiu durante nia mandatu lidera BTL, E.P tinan-tolu, fulan sanulu nia laran.

Bá IX ho VIII Governu Konstitusionál ne’ebé mak fó ona konfiansa bá sira na’in-tolu, iha ne’ebé la’ós de’’it lidera reforma instituisaun BTL, E.P, maibé mós ho konfiansa lidera empréza públika ne’e hosi kedas inísiu to’o ohin loron.

“Aproveita tempu ida ne’e, ha’u hakarak parabeniza señor prezidente foun ho vogais, bá pozisaun foun, ne’ebé  mai ho oportunidade foun. Mas, mai mós ho dezafiu foun. Ha’u nia parabéns bá imi hotu. Ita hatene dezafius boot, maibé, ha’u fiar katak, ho ita-boot sira nia lideransa, ita sei lori BTL bá oin, sei di’ak liután,” Carlos Peloi hateten iha diskursu.

Advertisement

Prezidente BTL, E.P sesante ne’e mós partilla kona-bá progresu sira balu ne’ebé mak sira halo ona iha mandatu tinan tolu resin. Hosi kedas inisiu kriasaun Bee Timor-Leste ninian, VIII Governu fó serbisu tolu bá sira tenke halo. Primeiru mak oinsá BTL jere sistema bee no saneamentu ne’ebé eziste, hodi bele funsiona oras 24, iha loron hitu kada semana.

Atu atinje servisu ida ne’e, BTL dadauk ne’e iha ona ninia sanak (ramu) iha munisipiu 12 no ninia prezensa iha ona postu administrativu 24. Sira jere sistema bee mata-bomba ne’e kuaje 70 resin iha territóriu tomak, no bee ne’ebé rekolla hosi rai-leten kuaje 20 resin. Alende ne’e, BTL mós apoiu komunidade iha área rurál, hadi’a sira-nian bomba ne’ebé mak aat.

“Entaun, servisu ida ne’e ami halo to’o ohin loron, ita seidauk atinje buat ida 24 oras púr-dia, maibé, pelu-menus, iha fatin balu, ha’u bele dehan, médiu ne’e, 6 oras to’o 12 kada loron. Maibé, iha fatin iha 24 oras. Ne’e liga liubá CPI primeiru ninian, operasaun, manutensaun bá sistema bee, para bele funsiona 24 oras,” informa nia.

Servisu segundu nian maka, oinsá mak BTL lori bee bá komunidade sira ne’ebé mak asesu ona bee, maibé la sufisiente, nomós bá sira ne’ebé la asesu liu. Atu realiza ida ne’e, buat ne’ebé mak BTL halo kedas iha inísiu mak, sira foku liubá oinsá liberta uluk lai postu administrativu nomós munisipiu sira.

BTL mós konsege halo planu mestre bá Munisípiu Aileu, Ainaro, Covalima, Bobonaro, Gleno no Liquíça. Konsege finaliza mós dezeñu detalladu bá postu administrativu 40, hosi postu 52 ne’ebé mak la’os parte hosi kapitál munisípiu sira.

Advertisement

Kompromísiu sira hosi Estrutura Foun

Prezidente Konsellu Administrasaun no Prezidente Komisaun Ezekutiva, Gustavo da Cruz, ne’ebé simu posse, sente ónra boot ida bá nia atu lidera empréza ida ne’e, ho konfiansa polítika tomak XI Governu Konstitusionál nian. Ida ne’e la’os oportunidade ida, maibé, responsábilidade polítika bá povu no nasaun ida ne’e.

Gustavo da Cruz rekoñese katak, la fásil atu atinje mehi liberta povu hosi mukit bá bee no saneamentu, tuir metas, planu, estratéjia dezenvolvimentu nasionál no Objetivu Dezenvolvimentu Sustentável (ODS) 2011 to’o 2030.

“Ha’u sei asume responsábilidade ida ne’e, tuir kompromosísiu de ónra ne’ebé ohin ha’u temi, perante Ukun-na’in sira nia oin. Buat balu ita hahú halo ona. Maibé, seidauk bele responde hotu ezijénsia povu no nasaun nian,”  Gustavo hateten.

Antigu funsionáriu BTL, E.P ne’e dehan, iha mandatu dahuluk estabelesimentu BTL, EP, dezafiu barak mak sira enfrenta. Maibé, la-hamihis sira-nian espíritu dezenvolvimentu iha setór ida ne’e. Progresu balu ne’ebé ohin prezidente sesante temi, maibé, iha mós frakeza balu presiza atu hadi’a.

Advertisement

“Reforma instituisaun ida ne’e, la fásil atu muda buat hotu. Maibé, ita bele nota mudansa balu ne’ebé iha. Iha periudu iha ha’u nia mandatu ida ne’e, sura ho apoiu polítika IX Governu Konstitusionál nian, ami sei ajusta ángulu sira planu negósiu BTL nian,” nia promete.

Prezidente Konsellu Administrasaun no Prezidente Komisaun Ezekutiva BTL, EP ne’e, kompromete atu hametin instituisaun tuir polítika IX Governu nian, re-organiza di’ak liután prosesu sira ne’ebé iha ona, tantu iha rekursu umanu, operasaun manutensaun, atendimentu públiku, simplifika prosedimentu pagamentu bá kliénte sira, proposta atu hasa’e tarifa, aumenta tárjetu reseitas kliénte iha Dili no kapitál munisipiu sira, no postu administrativu sira. Re-ajusta planu orsamentu, regulármente, estende sistema monitorizasaun kualidade bee iha kapitál munisípiu 12.

Ho vizaun bá polítika sira ne’ebé iha ona, mak hanesan polítika ne’ebé sira halo hela esbosu mak hanesan, polítika kona-bá operasionál manuál, polítika kompetetividade, polítika konflitu interesse nian, polítika jestaun dezempeñu, polítika promosaun funsionál, estandarte operasional bá prosedura jestaun rekursu umanu, no polítika dezenvolvimentu karreira ka kapasitasaun.

BTL,E.P sei hasa’e kobertura bee iha área ne’ebé seidauk bele asesu bee ho di’ak, sei esforsu, hodi implementa investimentu minór sira. Koalia kona-bá rekursus bee, udan-been anuál ne’ebé ki’ik pelumenus 1300 mill metrus, konsekuentemente iha ezijénsia kompetisaun bá utilizasaun rekursus bee, ne’ebé limitadu entre konsumu umanu, no bee bá agrikultura subsisténsia.

Jornalista: Rogério Pereira Cárceres

Advertisement

Continue Reading
Advertisement
Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Nasionál

Hatutan.com Manán Prémiu Foto Jornalístiku Di’ak Liu Ba Tinan 2026

Published

on

By

Jornalista: Felix Fernandes

(more…)

Continue Reading

Justisa & Krime

Tauk Povu Lakon Konfiansa Ba Tribunál, Komisaun La Públika Valór Ezame Kandidatu Juízes

Published

on

By

Hatutan.com (15 Outubro 2026), Díli – Membru Komisaun Rekrutamentu Juiz ba Tribunál Supremu Justisa (TSJ), Carmelita Caetano Moniz hatete, Kandidatu ne’ebé hetan valór ne’ebé to’o ba kritériu aprova sei hetan estatutu aptu, enkuantu sira ne’ebé la atinji valór ne’ebé determina sei konsidera la aptu, kandidatu sira ne’ebé la aptu iha direitu atu hato’o reklamasaun, no juri sei analiza reklamasaun hirak-ne’e antes foti desizaun.

Tuir Carmelita, servisu juis nian iha responsabilidade bo’ot iha sosiedade, tanba desizaun judisiál sira afeta diretamente direitu no moris sidadaun sira. Tanba ne’e, nia konsidera katak avaliasaun ba juis tenke hala’o ho kuidadu no tuir kritériu ne’ebé klaru.

“Valór ita labele tau, tanba sé juíz ida hetan valór ida ki’ik tebes, konfiansa povu nian ba tribunál oinsá? impaktu sosiál makas tanba ho ida ne’e mak juíz sira nia servisu la hanesan ita bai-bain. Juíz nia servisu ne’e servisu ida ne’ebé ita dehan depois de Maromak, segundu maromak iha mundu mak juíz sira ona, ema hotu-hotu tenki kumpri, sira haruka ba prizaun tenki ba, entaun ita tenki rezerva tebes sasan sira ne’e,” Dehan Membru Komisaun Rekrutamentu Juiz ba Tribunál Supremu Justisa (TSJ), Komisária Carmelita Caetano Moniz, iha Palásiu Governu, Kinta 15/10/2026.

Nia mós rejeita kona-ba diskriminasaun iha prosesu avaliasaun, nia afirma katak membru juri na’in tolu no sekretáriu ida mai husi Portugal, no sira la koñese kandidatu sira ne’ebé partisipa iha prosesu rekrutamentu.

“Primeiru la iha diskriminasaun ba valór tanba juri na’in 3 ho sira nia sekretáriu ida mai hotu husi ne’eba (Portugal) sira nein koñese kandidatu ida, ne’ebé ita atu ko’alia deskriminasaun husi ida ne’ebé? Afasta sira ne’e tanba valór la to’o, tuir regulamentu avaliasaun ne’ebé mak komisaun aprova katak ezame eskrita ne’e sira ne’ebé iha valór masimu di’ak liu ne’e mak 20,” Nia informa

Advertisement

Avaliasaun ba ezame eskrita hala’o tuir regulamentu ne’ebé komisaun aprova ona. Tuir nia, kandidatu ne’ebé hetan valór máximu 20 mak konsidera aptu ka pasa, enkuantu kandidatu ne’ebé hetan valór menus husi 10 la pasa.

Nia mós kompara sistema ne’e ho avaliasaun karreira iha instituisaun judisiál no Ministériu Públiku, ne’ebé uza kategoria kualifikadu no la kualifikadu. Nia konsidera katak publikasaun valór individual ba juis bele iha impaktu ba konfiansa públiku ba tribunál.

Vaga ne’ebé disponivel limitadu kompara ho númeru kandidatu sira, kandidatu na’in 32 kompete ba vaga ne’en (6) iha Tribunál Supremu Justisa, enkuantu kandidatu na’in 24 seluk kompete ba vaga sia iha Tribunál Rekursu.

Nia aumenta, kandidatu sira ne’ebé la hetan vaga iha faze ida bele hein oportunidade seluk atu partisipa iha prosesu seleksaun ba Tribunál Rekursu ka Tribunál Supremu Justisa, tuir vaga no kondisaun ne’ebé disponivel.

“Kandidatu sira ne’ebé la pasa iha prosesu seleksaun ba tribunál superior sira sei kontinua hala’o sira-nia funsaun nu’udar juis iha primeira instánsia, no bele partisipa fali iha konkorsu tuir regra no oportunidade ne’ebé disponivel,” Nia salienta.

Advertisement

Iha parte seluk, komisáriu José Pedro Camões, esplika, avaliasaun ba kandidatu sira hala’o tuir kritériu ne’ebé komisaun determina ona, ho rezultadu aptu no la aptu. Kandidatu sira ne’ebé la konkorda ho rezultadu avaliasaun bele uza sira-nia direitu atu hato’o reklamasaun.

“Ezame ne’e iha maneira rua atu fó valór tau aptu no la aptu, ida valór sufisiente ba leten mak aptu no ida númeru eskala ki’ik ne’e mak la aptu ne’ebé la’os buat foun ida, labele deskonfia, bai-bain dehan valór iha 6 ba leten ne’e valór ida di’ak, karik valór 5 mai kraik ne’e valór ida ladun di’ak, ne’ebé maneira atu avalia ne’e mak ida ne’e, se la aptu, sira bele uza sira nia direitu atu halo reklamasaun, depois juri sira sei hare’e sira nia reklamasaun ne’e atu fó fali desizaun seluk,” Esplika Membru Komisaun Rekrutamentu Juiz ba Tribunál Supremu Justisa (TSJ), José Pedro Camões.

Desizaun kona-ba prosesu avaliasaun no rekrutamentu juis nian tama iha kompeténsia Konsellu Superior Majistratura Judisiál, tuir lei no regulamentu ne’ebé vigora.

Jornalista: Maria Angelita Sandi Belo

 

Advertisement

Continue Reading

Nasionál

CAC Halo Sensibilizasaun ba PNTL Atu Prevene no Kombate Krime, Korupsaun Iha Timor-Leste

Published

on

By

Hatutan.com (15 Outubru 2026), Díli – Komisaun Anti-Korrupsaun (CAC) hala’o atividade sensibilizasaun no formasaun ba membru Polísia Nasionál Timor-Leste (PNTL), iha Sentru Formasaun Polísia, Comoro, Díli, ho objetivu atu hametin kooperasaun entre instituisaun rua ne’e, iha esforsu prevensaun no kombate krime komún no korupsaun iha Timor-Leste.

Komisáriu Adjuntu ba Prevensaun no Sensibilizasaun CAC, Rosario Salsinha Araújo, hatete, formasaun ne’e importante atu hametin kooperasaun entre CAC no PNTL, liu-liu iha komprensaun kona-ba krime no korupsaun, no oinsá atu hadi’a sistema servisu polísia nian.

“Formasaun ida ne’e atu aproxima tan Polísia, liu-liu komandante sira, atu bele komprende oinsá servisu sira liga ho asuntu kriminál no korupsaun. Ita hare’e mós oinsá atu hadi’a sistema servisu polísia nian, tanba nasaun enfrenta problema oi-oin ne’ebé polísia tenke hasoru, iha servisu balun ne’ebé liga ho korupsaun no balun seluk liga ho krime komún. Tanba ne’e, presiza kooperasaun no vontade tomak atu prevene no kombate krime sira ne’e,” dehan Komisáriu Adjuntu ba Prevensaun no Sensibilizasaun CAC, Rosario Salsinha Araújo ba jornalista sira iha Akademia Polísia, Comoro, Kinta-feira (15/10/2026).

Nia mós subliña katak PNTL iha responsabilidade importante atu mantein fiar públiku, tanba komunidade konsidera polísia hanesan instituisaun ne’ebé iha kna’ar atu garante seguransa no kumprimentu lei.

Advertisement

Tanba ne’e, nia apela atu membru PNTL hotu-hotu evita hahalok koruptu no komprende di’ak lei penál sira ne’ebé liga ho krime korupsaun.

“Ita tenke fó hanoin ba ema hotu, liu-liu instituisaun PNTL ne’ebé povu fiar, atu labele iha tendénsia komete aktu korupsaun. Instituisaun PNTL, ho nia estrutura tomak, tenke hola parte, koopera no komprende asuntu sira lei penál nian ne’ebé liga ho korupsaun,” nia hatutan.

Iha parte seluk, Segundu Komandante Institutu Superior Sentru Polísia, Superintendente Xefe, Joni Viana, hatete formasaun ne’e importante tanba iha relasaun ho Lei Nú. 17/2020 kona-ba medida prevensaun no kombate korupsaun.

Nia esplika, hanesan ajente seguransa no parte husi aparellu Estadu, membru PNTL presiza iha koñesimentu sufisiente kona-ba lei sira ne’e, atu hala’o kna’ar no misaun iha terrenu tuir prosedimentu no padraun ne’ebé lo’os.

“Formasaun ida ne’e importante tebes tanba liga ho Lei Nú. 17/2020 kona-ba medida prevensaun no kombate korupsaun, hanesan ajente seguransa no parte husi aparellu Estadu, PNTL tenke iha koñesimentu kona-ba lei sira ne’e, atu iha ezekusaun no misaun iha terrenu labele sala, maibé tenke tuir padraun ne’ebé loos,” Joni Viana afirma.

Advertisement

Atividade sensibilizasaun no formasaun ne’e sai hanesan parte husi esforsu atu hasa’e koñesimentu membru PNTL kona-ba prevensaun korupsaun, kumprimentu lei no hadi’a kualidade servisu polísia nian iha Timor-Leste.

Jornalista: Felix Fernandes

Continue Reading
Advertisement

Trending