Connect with us

Polítika

CNRT Hatán Alegasaun FRETILIN Kona-bá Nomeasaun PTR Afonso Carmona

Published

on

Hatutan.com, (06 Maiu 2025), Díli– Bankada Parlamentár CNRT, Tersa (06/05/2025), hato’o sira-nia pozisaun politíka kona-bá alegasaun Bankada FRETILIN bá nomeasaun  Prezidenti Tribunál Rekursu (PTR), Afonso Carmona ne’ebé FRETILIN konsidera eskándalu boot no kontra Konstituisaun.

Lee Mós: FRETILIN Konsidera Nomeasaun Afonso Carmona Ba PTR Nu’udár Eskándalu Boot no Kontra Konstituisaun

Bankada Parlamentár CNRT hatán alegasuan Bankada FRETILIN kona-bá nomeasaun PRT Afonso Carmona. Foto/Zita Menezes

Liuhusi konferénsia imprensa  membru Bankada CNRT Gabriel Soares, afirma nomeasaun Afonso Carmona ba Prezidente Tribunál Rekursu husi Prezidente Repúblika, José Ramos-Horta hamosu pro no kontra, liu-liu hasoru rejeisaun maka’as husi grupu organizadu opozisaun nian.

Rejeisaun ida-ne’e Bankada CNRT bele komprende tanba Afonso Carmona nu’udár Juiz karreira ida ne’ebé ema hotu la espera hetan konfiansa husi Prezidente Repúblika hodi lidera Tribunál Rekursu bá mandatu tinan haat.

Advertisement

“Depois akompaña besik pro no kontra sira ne’e, Bankada CNRT la hakfodak tanba mosu kedas desde halo alterasaun bá Lei Organização Judisiária, mosu alegasaun no akuzasaun oin-oin husi opozisaun FRETILIN iha Parlamentu Nasionál, mosu rejeisaun husi Sekretáriu-Jerál Partidu FRETILIN, simultaneamente juiza Dra. Maria Natercia simu hodi halo kedas petisaun hasoru Prezidente Repúblika, no komunga husi jurista kontaminadu ho intereses partidu politiku balun ne’ebé la gosta átual Prezidente Tribunál Rekursu ne’ebé mak foin hetan nomeasaun,” Deputadu Gabriel Soares hateten.

Bankada CNRT afirma Prezidente Tribunál Rekursu empossadu tuir artigu 127, Konstituisaun RDTL, no artigu 81 pontu 4, Estatuto dos Magistrados dos Judiciais, Lei N.º 5/2022 de 30 de Março, katák Prezidente Tribunal Rekursu mai husi juíz karreira, majistradu iha Ministériu Públiku, Defensoria Públika ka Jurista ho méritu rekoñesidu, ne’ebé sidadaun nasionál no rekoñese antiguidade iha kategoria inklui segunda alteração à Lei n.º 25/2021, de 2 de Dezembro, Lei daOrganização Judiciária ne’ebé fó kompaténsia própria ba Presidente Repúblika hodi nomeia Presidente Tribunál Rekursu.

Haree ba kestaun ne’e, Prezidente Tribunal Rekurusu Afonso Carmona prienxe ona rekizitus legais no kontitusionais, hanesan Timoroan, ezerse nia funsaun nu’udár juíz karreira liu tinan 20 rekoñesidu de 2″ classe iha Tribunal Judicial de Primeira Instância de Dili. Prátika ne’e mós akontese iha tinan 2013, bainhira Presidente Taur Matan Ruak nomeia juiz de 2ª classe Dr. Guilhermino da Silva nu’udar jurista Timoroan ida, ne’ebé okupa kargu nu’udár Presidente Tribunál Rekursu Timor-Leste nian.

Bankada CNRT haree katák setór justisa hasoru dezafiu barak, sei menus juíz no prokuradór sira, maibė mós nota iha grupu juíz balun neʼebé deliberadamente permite ka hapara promosaun karreira, laiha avaliasaun, laiha rekrutamentu no seluk-seluk tán. Ida-ne’e labele admite, no IX Governu Konstitusionál halao dadaun reforma ba kuadru legál, sei hala’o husi konsolidasaun no armonizasaun ba kuadrus legais tomak iha Sistema Justisa no área Direitu.

Tuir aprezentasaun no hanoin hirak liubá ne’e, Bankada CNRT hola pozisaun hanesan tuir mai ne’e:

Advertisement
  1. Bankada CNRT apoiu desizaun Prezidente Repúblika hodi nomeia Prezidente Tribunal Rekursu tuir Konstituisaun haruka.
  2. Husu atu respeita separasaun de poderes, ne’e katák, labele tau kanuru tohar ba kompeténsia Prezidente Repúblika nian, hanesan Konstituisaun RDTL hatu’ur ona kona-bá Prinsipiu Separasaun dos Poderes, tuir artigu 69 “Orgaun Soberania, iha sira-nia relasoens bá malu no iha ezersisiu ida-idak nia funsaun, haktuir prinsipiu separasaun no interdependênsia ba poderes nebé Konstituisaun hatúr ona.

Ho rejeisaun extra-parlamentár ne’e só hametin de’it anti demokrátiku hodi hamosu fali lisaun negra sira ne’ebé akontese iha tinan 2017, 2018 по 2020 ne’ebé Presidente Francisco Guterres Lú Olo hamutuk ho nia aliadu sira hakru’uk de’it ba orientasaun Partido ninian.

  1. IX Governu Konstitusionál tenki kontinua halo Politika Públika no Estratéjia ba Reforma Lejislativa no ba Setór de Justisa, ne’ebé prepara tiha ona husi Komisaun ba Reforma Lejislativa no ba Setór de Justisa, tenke define planu de implementasaun ida ba reforma estruturál iha Administrasaun da Justisa.

Bankada CNRT ho PD iha Parlamentu Nasionál komesa ho revizaun ba Lei Organizasaun Judisiária, sei revee Lei Kámara Kontas, karik presiza sei revee mós Estatutu Majistradus Judisiais, Estatutu Ministériu Públiku no Estatutu Defensoria Públika, no revizaun ba leis sira seluk tán hodi konsolida no hametin ita nia estadu de direitu.

  1. Bankada CNRT husu ba Prezidente Tribunal Rekursu atu implementa Estatutu Majistratura Judisiál nian hodi halo promosaun períodikamente bá majistradus sira tuir lei ne’e haruka. Bankada CNRT haree laiha promosaun ba juíz sira iha tinan barak nia laran, tenke kore grupu kiik-oan ida ne’ebé kontrola Tribunal Rekursu, grupu ida ne’ebé taka no permite de’it sira atu deside kestaun justisa iha nasaun ida-ne’e, halo justisa sai frajil ba beibeik.

Konferensia de Imprensa ne’e la’ós de’it atu responde ba akuzasaun no alegasaun ne’ebé halo husi FRETILIN maibė nu’udár responsabilidade moral Bankada CNRT atu hatu’ur klareza, lia loos no enkoraza ema hotu atu fiar iha  Tribunál, só nune’e de’it maka Tribunál bele la’o ho efetivu, independente ka autónomu nu’udár dalan atu garante imparsialidade, objetividade no legalidade husi sira nia desizaun sira.

Bankada CNRT hakarak bolu hotu-hotu ninia atensaun atu hapara ona julgamentu públiku, hapara mós alegasaun falsas no insultu hasoru governu atuál, governu ida ne’ebé konstitusionál no mánan iha eleisaun demokrátiku. Maske desizaun Presidente Repúblika nian halo ema balun fuan moras maibé tenke fuan bo’ot nafatin hodi rekoñese derrota átual pelumenus hakbiit nafatin esperansa ba loron aban. Só iha esperansa ba loron aban mak sei evita odiu, vingansa no halo akuzasaun arbiru hasoru Presidente José Ramos-Hota, Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão no Vise-Primeiru-Ministru Francisco Kalbuadi Lay.

Jornalista Estajiária :  Zita Menezes

Continue Reading
Advertisement
Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Nasionál

Programa Uma Dignu Avansa, Uma 25 Prontu atu Inaugura

Published

on

By

Hatutan.com (15 Outubro 2026), Díli-Governu sei halo inaugurasaun ba uma dignu hamutuk 25 iha munisípiu Manatuto, Postu Administrativu Natarbora, no Munisípiu Manufahi postu administrativu Fatuberliu, nu’udar parte husi programa uma dignu ne’ebé sei kontinua dezenvolve iha munisípiu sira seluk.

Inaugurasaun ne’e sei fó prioridade ba uma sira ne’ebé konstrusaun kompletu ona no prontu atu hetan utilizasaun husi família benefisiária, atu nune’e sira bele hahú hela iha uma foun ne’ebé seguru no dignu.

“Iha loron 22 agora ne’e ita sei halo inaugurasaun ba uma dignu primeiru iha Fatuberliu no depois tuir mai sei iha Natarbora, no restu ne’e sei iha prosesu, uma sira ne’ebé atu inaugura ne’e tenki prontu 100%. Ita tenki inaugura ona uma ne’e para ema bele hela ona, lae hein fali uma ne’ebé mak seidauk hotu dala ruma ema labele hela lalais, uma ne’ebé kompletu los ona mak iha Fatuberliu, dau-daun ne’e iha uma 25 mak ita sei halo inaugurasaun,” Dehan Vise-Primeiru-Ministru, Ministru Sosiál no Ministru Dezenvolvimentu Rurál no Abitasaun Komunitáriu, Mariano Assanami Sabino ba Hatutan.com iha Ministérii Finansas, Aitarak-laran, Kuarta14/10/2026.

Iha faze tuir mai, iha mós planu atu halo estudu kona-ba konstrusaun uma tanba sei halo uma ho vertikál.

Advertisement

Programa uma dignu ne’e sai parte husi prioridade iha planu ministériu, depois durante tinan 20 independénsia, Governu fó atensaun bo’ot ba infraestrutura bázika, hanesan estrada, eletrisidade no bee-moos.

Agora, Governu hakarak aumenta investimentu iha setór uma, liu-liu atu garante katak juventude ho idade 18 ba leten bele asesu ba uma dignu.

“Ita iha moto katak ha’u nia uma mak ha’u nia moris mak sai nu’udar mensajen prinsipál husi programa ne’e. Uma la’ós de’it fatin atu hela, maibé mós símbolu dignidade, seguransa no estabilidade ba moris família ida,” Hatete Vise-Primeiru-Ministru

Programa ne’e sei kontinua to’o responde ba nesesidade populasaun, tanba iha konstituisaun hatete katak sidadaun hotu-hotu iha direitu atu asesu ba uma ne’ebé dignu no apropriadu.

Além husi fornese uma ne’e integra mós ho atividade ekonómika no dezenvolvimentu rurál, atu ajuda família benefisiária hasa’e rendimentu no hadi’a sira-nia kondisaun moris.

Advertisement

“Uma dignu ne’e integra mós ho oinsá mak atu hamenus kiak tanba ne’e mak ita integra ho atividade ekonomika, dezenbolvimentu rurál sei fasilita oinsá para sira bele iha rendimentu, tanba uma dignu sira ne’e sei selu la’os gratuita, selu mais kuandu nia rendimentu ne’e to’o ona $500 ba leten, katak tenki hadia nia ekonomia para ita halo uma nia dihnu iha laran tanba nia ekonomia komesa iha ona para bele halo manutensaun ba uma no bele iha sustentabilidade,” Assanami informa

Programa uma dignu ne’e mós sei liga ho edukasaun, liuhusi AHHA Education, ne’ebé sei oferese kursu lian Inglés no Portugés gratuitu ba labarik sira husi família benefisiária.

Além ne’e, kondisaun edukasaun no asesu ba eskola ne’ebé di’ak sei sai parte importante atu prepara labarik sira ba futuru, no ajuda sira iha oportunidade atu dezenvolve an no kontribui ba família no sosiedade.

“Konstrusaun uma ne’e tekniku sira hare’e katak maximu tau iha $40.000 mil mais agora sira atu hadia fali parese sei liu uitoan husi ida ne’e, mais realidade ne’e uma kuartu 4, uma ne’e se ita halo privadu mós ho $40.000 ne’e mós dala ruma ita la halo uma hanesan ne’e. Tanba ne’e mak ha’u husu ba tékniku sira tenki seriedade, survey no kompañia mós tenki iha lukru, tanba ne’e mak difikuldade kompañia mós dala ruma sira menan tiha tender mais la iha benefisiu, ida ne’e tékniku sira tenki hare’e para kada programa ka projetu ne’ebé mak ita halo tenki iha benefisiu ba kompañia para sira bele esforsu halo servisu,” Termina Assanami.

Jornalista: Maria Angelita Sandi Belo

Advertisement

Continue Reading

Polítika

Iha informasaun, Xanana sei “tula-liman” ba Ramos-Horta rekandidata ba PR 2027-2032

Published

on

By

Hatutan.com, (08 Outubru 2026), Díli—Eleisaun Prezidensiál Timor-Leste  periódu 2027-2032 besik daudaun ona. Iha ona kandidatu lubuk ida mak hala’o sira-nia movimentu atu hanesan mini kampaña hodi prepara aan ba enfrenta eleisaun prezidénsial ne’ebé sei hala’o entre fulan-Marsu tinan 2027. 

(more…)

Continue Reading

Polítika

Governu submete proposta OJE 2027 billaun 2.5 USD ba Parlamentu Nasionál

Published

on

By

Reportajen: Felix Fernandes

(more…)

Continue Reading

Trending