Connect with us

Edukasaun

Governu promove prevensaun moras la hada’et ba estudante ho manorin sira

Published

on

Jornalista: Maria Angelita Sandi Belo

Hatutan.com, (22 Outubru 2026) Díli– Ministériu Edukasaun servisu hamutuk ho Ministériu Saúde hala’o kampaña sensibilizasaun kona-bá prevensaun moras la hada’et ba estudante, manorin sira no  funsionáriu iha eskola sira hotu iha teritóriu nasionál.

Ministériu Edukasaun servisu hamutuk ho Ministériu Saúde hala’o kampaña sensibilizasaun kona-bá prevensaun moras la hada’et ba estudante, manorin sira no funsionáriu iha eskola sira, Kinta (22/10/2026). Foto/Maria Angelita Sandi Belo

Ministra Edukasaun, Dulce de Jesus, esplika, saúde manorin, funsionáriu no estudante sira sai hanesan prioridade ba ministériu, liuliu tanba númeru manorin  iha Timor-Leste  besik 16.000 presiza iha koñesimentu natoon kona-ba medida sira prevensaun ba moris la hasa’et.

“Ba ami Ministériu Edukasaun, saúde ba manorin, funsionáriu no estudante sira importante tebes. Ami iha manorin na’in-16.000, no dala barak sira hetan moras la hada’et ne’e aas lós. Manorin balu hetan atake kórasaun to’o monu iha aula laran. Ida ne’e sai preokupasaun boot ba ami,” Ministra Edukasaun, Dulce de Jesus,  informa ba jornalista sira iha, Infordepe Balide, Kinta (22/10/2026).

Advertisement

Nia hatete, kampaña ne’e sei hala’o iha eskola sira hotu, ho objetivu atu aumenta koñesimentu profesor no estudante sira kona-ba oinsá atu prevene moras la hada’et no aplika hahalok saudável iha sira-nia moris loro-loron.

Tuir Ministra Edukasaun, atividade ne’e sei hala’o iha nivel nasionál no munisipál, tuir oráriu médiku sira nian, hodi garante katak informasaun kona-ba saúde bele to’o ba komunidade eskolar sira.

Nia subliña, edukasaun no saúde presiza lao hamutuk, tanba estudante ne’ebé iha koñesimentu aas maibé la iha saúde di’ak sei hasoru difikuldade atu dezenvolve sira-nia kapasidade no kontribui ba nasaun.

“Ministériu Edukasaun iha ona matéria kona-ba saúde no ijiene iha kuríkulu, hahú husi nivel pré-eskolár. Maibé, liuhusi kampaña sensibilizasaun ne’e, ministériu hakarak haforsa tan koñesimentu no komprensaun kona-ba medida prevensaun ba moras la hada’et, hahú husi ensinu baziku to’o ensinu sekundáriu,” Nia Subliña.

Nia mós hein katak inan-aman sira sei komprende di’ak liután kona-ba importánsia estilu moris saudável no oinsá atu prevene risku moras iha família.

Advertisement

Programa ne’e hahú iha tinan 2026 no sei kontinua to’o 2027. tuir deklarasaun ministra, iha kompromisu atu kontinua implementa programa ne’e.

Iha parte seluk, Diretór Nasionál Prevensaun no Kontrolu Moras, Constantino Lopes, hatete, programa prevensaun, rastreiu (screening), promosaun saúde no edukasaun kona-ba moras la hada’et ne’e bazeia ba orientasaun husi Ministériu Saúde atu habelar servisu ba instituisaun sira.

Nia esplika, atividade sira ne’e hahú ona iha instituisaun sira ne’ebé iha Ministériu Saúde, no agora kontinua habelar ba instituisaun seluk, inklui Ministériu Edukasaun.

“Ami hahú ona iha instituisaun sira ne’ebé iha Ministériu Saúde, liuhusi screening, promosaun no edukasaun. Agora ami habelar mós ba instituisaun seluk, hanesan Ministériu Edukasaun, tanba prevensaun baratu no fasil liu duké kura ne’e komplikasaun bo’ot. Tanba ne’e, ami konsentra liu ba oinsá atu halo prevensaun,” Constantino Lopes dehan.

Nia aumenta, informasaun kona-ba prevensaun presiza kontinua to’o ba komunidade, atu komunidade sira bele evita hahalok ne’ebé aumenta risku moras la hada’et, hanesan fuma sigaru no hemu alkól.

Advertisement

Reprezentante Asosiasaun Médiku Timor-Leste, Maria Adalziza Mesquita, hatete, sensibilizasaun ne’e fó atensaun ba moras la hada’et tanba moras sira ne’e kontinua sai preokupasaun, inklui tanba relasaun ho kazu mate no númeru pasiente ne’ebé transfere ba tratamentu iha rai-li’ur.

Nia hateten, servisu hamutuk entre instituisaun sira importante atu kontinua fahe informasaun kona-ba kuidadu saúde no prevensaun, inklui iha área rurál sira.

“Ho ida ne’e, ami kontinua servisu hamutuk atu halo sensibilizasaun iha instituisaun sira no área rurál sira, hodi fahe informasaun atu ema ida-idak kuidadu an no halo prevensaun. Nune’e, bele hamenus transferénsia ba rai-li’ur no mós hamenus númeru mate,” Maria Adalziza Mesquita salienta.

Diretór Aliansa Nasionál Kombate Moras La Hada’et, Sancho Belito Fernandes, informa, objetivu prinsipál husi atividade ida ne’e mak atu fó hanoin ba funsionariu sira iha ministériu Edukasaun atu enkoraza sira halo prevensaun sedu no detensaun sedu ba moras.

“Tuir ami nia survey hatudu katak kuaze 40% husi funsionariu públiku sira seidauk iha koñesementu kona-ba ida ne’e, amihare’e husi projeksaun katak se kondisaun ida ne’e kontinua bele fó todan ba estadu, liu-liu Ministériu Edukasaun ne’e Ministériu ida importante tebes atu eduka ita nia foin sa’e sira ba futuru nasaun ida ne’ebé di’ak,” Sancho Belito konklui. (*)

Advertisement

 

Continue Reading
Advertisement
Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Edukasaun

Segunda, Timor-Leste hala’o ezame nasionál ba estudante finalista nivel sekundáriu

Published

on

By

Jornalista: Felix Fernandes 

(more…)

Continue Reading

Edukasaun

Kobransa Ilegál iha UNTL, Komisaun Instrusaun InvestigaDosente Na’in Rua

Published

on

By

Hatutan.com (15 Outubru 2026), Díli– Universidade Nasionál Timor-Lorosa’e (UNTL), liuhusi Komisaun Instrusaun, hala’o hela investigasaun ba dosente na’in rua iha Fakuldade Edukasaun no Humanidade, ne’ebé hetan alegasaun kona-ba kobransa ilegál ba estudante sira.

Pró-Reitor Asuntu Jurídiku, José Tomás Alves, ne’ebé nu’udar membru Komisaun Instrusaun, hatete katak kazu ne’e hahú bainhira estudante sira hato’o keixa ba estrutura kompetente iha UNTL. Depois, kazu ne’e refere ba Konsellu Disiplinár, ne’ebé kria Komisaun Instrusaun atu hala’o investigasaun.

José Tomás esplika katak Komisaun Instrusaun nomeia ona iha loron 17 Jullu 2026 no hahú servisu kedas. Tuir nia, suspensaun temporária ba dosente na’in rua ne’e importante atu evita interferénsia durante prosesu investigasaun no fó oportunidade ba estudante sira atu hato’o sira-nia deklarasaun ho liberdade.

“Nomeasaun husi Komisaun Instrusaun ne’e tun kedas iha loron 17 Jullu. Ami halo kedas servisu, tanba bainhira investigasaun la’o, profesór sira ne’e kontinua hala’o sira-nia atividade letiva, hanesan orientasaun no hanorin, ida-ne’e bele afeta estudante sira, tanba ne’e, Komisaun Instrusaun propoin ba Konsellu Disiplinár atu emite suspensaun ba dosente na’in rua,” José Tomás hatete iha Kampus Liceu, kuarta-feira, 14 Outubru 2026.

Advertisement

Nia hatutan, Konsellu Disiplinár emite karta suspensaun iha loron 8 Setembru 2026, ho prazu fulan ida, suspensaun ne’e atu para temporariamente atividade dosente sira ne’ebé hetan alegasaun viola sira-nia dever profisionál, no atu fasilita prosesu rona deklarasaun husi estudante sira.

“Karta suspensaun ne’e nia objetivu atu suspende temporariamente atividade profesór sira ne’ebé hetan alegasaun viola sira-nia dever, atu nune’e estudante sira bele ko’alia ho livre no fó oportunidade ba Komisaun Instrusaun atu rona sira-nia deklarasaun,” nia esplika.

Maski prazu suspensaun ne’e remata ona iha loron 8 Outubru 2026, ida-ne’e la signifika katak kazu ne’e rezolve ona. Tuir nia, prazu investigasaun bele estende se Komisaun Instrusaun konsidera katak kazu ne’e kompleksu no presiza tempu tan atu halibur evidénsia.

Nia hatete, komisaun sei kontinua rona testemuña no suspeitu sira, no halibur prova relevante sira atu bele konklui investigasaun ho kuidadu.

“Investigasaun ne’e sei kontinua, tanba ami presiza rona testemuña no suspeitu sira, no halibur prova sira. Hare’e ba komplesidade kazu ne’e, ami presiza tempu atu asegura katak prosesu investigasaun la’o ho di’ak,” nia afirma.

Advertisement

José Tomás hatete, depois Komisaun Instrusaun konklui relatóriu investigasaun, relatóriu ne’e sei submete ba autoridade kompetente iha UNTL, se hetan katak dosente sira viola duni sira-nia dever profisionál, Reitór sei foti desizaun tuir kompeténsia ne’ebé mak iha.

To’o agora, prosesu investigasaun sei kontinua, no alegasaun kona-ba kobransa ilegál ne’e sei presiza hetan konfirmasaun liuhusi rezultadu investigasaun.

Jornalista: Felix Fernandes

Advertisement
Continue Reading

Edukasaun

Estudante ne’ebé konkore ba ezame nasionál tenki iha dukumentu kompletu

Published

on

By

Jornalista: Felix Fernandes (more…)

Continue Reading

Trending