Connect with us

Polítika

Bankada Parlamentár Lima Konkorda Halakon Pensaun Vitalísia

Published

on

Hatutan.com, (17 Setembru 2025), Díli– Bankada lima (5) iha Parlamentu Nasionál konkorda hodi halakon pensaun mensal vitalísia hodi haktuir ba ejijensia manifestante husi Estudante Universitáriu Timor-Leste (EUTL) nian.

Lee Mós: PN Aprova ho Unanimidade Kansela Sosa Karreta Ba Deputadu 65

Akordu ne’ebé Bankada Parlamentár lima ho EUTL sira asina, Kuarta (17/09/2025). Foto/repro

Iha diálogu ne’ebé hala’o iha Parlamentu Nasionál, Kuarta (17/09/2025), entre reprezentante EUTL ho Bankada CNRT, PD, FRETILIN, KHUNTO no Bankada PLP hamosu akordu ida entre parte sira hodi haktuir ba ejijensia EUTL nian mak hanesan;

  • Halakon pensaun mensál vitalísia, revoga no modifika lejizlasaun relevante ho diskusaun iha Asembleia Jerál hahú iha loron 25 fulan-Setembru tinan 2025
  • Halo revizaun bá lei kona-bá liberdade reuniaun no manifestasaun nian
  • Durante debate kona-bá Orsamentu Jerál Estadu nian, envolve iha diskusaun sériu ho Governu atu garante finansiamentu adekuadu bá setór produtivu sira

“Bankada parlamentár sira husi CNRT, FRETILIN, PD, KHUNTO, no PLP, hafoin enkontru ho portavós husi manifestante sira hotu ne’ebé reprezenta asosiasaun estudante universitáriu sira, kompromete atu dezenvolve no promové inisiativa lejizlativa sira tuir mai ne’e.” sita karta deklarasuan ne’ebé asina husi Bankada lima iha PN ho reprezentante EUTL nian.

Iha deklarasaun akordaun ne’e Bankada Parlamentu Nasionál  mós husu kompromisu EUTL atu hapara temporariamente manifestasaun sira, hodi fó tempu bá Parlamentu Nasionál  halo nia servisu ho situasaun hakmatek.

Advertisement

Deklarasaun akordu entre Bankada Parlamentár no EUTL ne’e asina husi reprezentante Bankada  ho reprezentante  EUTL maka hanesan;   

  1. Bankada CNRT reprezenta husi Deputadu Patrocinio Fernandes
  2. Bankada FRETILIN reprezenta husi Deputada Nurima Ribeiro Alkatiri
  3. Bankada PD reprezenta husi Deputadu Manuel Henrique Noronha
  4. Bankada KHUNTO reprezenta husi Deputadu António Verdiál de Sousa
  5. Bankada PLP reprezenta husi Deputada Maria Angelina Sarmento

Reprezentante EUTL  mak hanesan;

  1. Natalizio Mauno Maritns UNTL
  2. Francelina áurea Freitas UNPAZ
  3. Marcelio dos Santos UNDIL
  4. José da Costa Sura UNITAL
  5. Fernando M. do Andrade Portavós EUTL
  6. Caetano da Cruz UNPAZ
  7. Cristovão Mauto UNTL

“Ita halo akordu para nune’e ita hotu bele hatene katak iha sa loron maka atu halo debate, hodi halakon lei pensaun vitalísia, ne’ebé fó benefisiu de’it bá Deputadu sira ho  eis-titulár sira,” reprezentante EUTL Cristovão Mauto hateten.

Iha fatin hanesan Vise-Prezidente Parlamentu Nasionál, Alexandrino Afonso Nunes, husu manifestante sira fó tempu bá Parlamentu Nasionál atu halo nia servisu tuir akordu ne’ebé asina ona iha leten.

“Projetu lei ne’e tama bá meza Parlamentu no meza  sei baixa bá komisaun, ita atu debate ne’e iha loron 25 fulan-Setembru, semana oin. Pontu sira ne’e ita halo akordu hamutuk, pelemenus imi simu bá depois, prosesu ne’e kuandu  la’o ona rezultadu iha,” Vise-Prezidente Parlamentu Nasionál Alexandrino Afonso Nunes hateten iha Sala Konferénsia PN.

Nia hatutan ezijénsia EUTL ne’e Parlamentu Nasionál tau konsiderasaun, no sei rezolve ezijénsia ne’e tuir ida-idak nian no tuir tempu ne’ebé maka iha.

Rona tiha rezultadu enkontru no akordu ne’ebé asina entre Bankada PN lima ho reprezentante EUTL, estudante lubun boot ne’ebé hariik hein iha resintu Universidade Nasionál Timor Lorosa’e (UNTL) ho ksolok hakilar no dahur hodi espresa sira-nia vitória iha luta foun kontra desizaun PN.

Advertisement

Estudante sira organiza malu ho hakmatek hodi hlao kontinensia ba Bandeira RDTL no ho orden hananu inu nasionál “Pátria”.

Inu nasionál “Pátria,” ho nia kompozitór hosi poeta saudozu Francisco Borja da Costa no múzika hosi Afonso Redentor Araújo. Adota uluk iha tinan 1975 no ofisialmente adota fali iha 20 fulan-Maiu tinan 2002 nu’udár loron restaurasaun independénsia Timor-Leste nian.

Durante loron tolu, hahú hosi Segunda-Kuarta (15-17/09/2025) manifestante sira kontra  maka’ás desizaun PN nian sosa karreta unidade 65 ba Deputadu na’in-65, ejize halakon Leí Pensaun mensal vitálisia, alterasaun lei manifestasaun 100 metru no aloka orsamentu ba setór produtivu ho porsentu boot.

Mézmu loron manas no Polísia mantein sira-nia barikade iha Parlamentu Nasionál oin, maibé manifestante sira lalakon sira-nia esperitu luta hodi hakilar no ejize ba PN tenke rona sira nia aspirasaun hodi halakon lalais Lei Mensal Pensaun Vitálisia no ejize diálogu ho reprezentan povu iha Uma Fukun PN.

Segundu Komadante Polísia Nasionál Timor-Leste (PNTL) Komisáriu Polísia Pedro Belo nafatin iha terrenu hodi akompaña akalma manifestante sira no fó hanoin ba manifestante sira atu kontrola malu no evita anarkizmu.

Advertisement

“Vitória ida ne’e sai vitória ida sai istoria, uluk imi nia maun sira mak iha duni palku ida ne’e hakilar luta, maibé la iha final maibé luta ohin ne’e ita boot sira nian, povu nian. Horiseik, iha situasaun ida ne’ebé maka’ás maibé ita-boot sira kontrola emosaun, ita hamutuk asegura hodi luta hetan vitória ida-ne’e,” Komisáriu Polísia Pedro Belo  lia-tun ba manifestante sira hafoin  akompaña portavós EUTL ba diálogu ho PN.

Komandu PNTL hateten úniku dalan diálogu mak solusaun ba problema no  ohin loron joven sira iha manifestasaun ne’e fó ezemplu diak koopera ho autoridade seguransa di’ak tebes.

“Horiseik, gas lakrimojéniu lubuk ida mak kona ita-boot sira, kona mós jornalista sira, inklui Polísia sira, maibé hamutuk nafatin, hodi halo diálogu ho deputadu sira ho diak tebes,  ita hasoru no hetan vitória ida ne’e,” Pedro Belo hateten.

Martino Gonçalves Araújo hanesan ativista direitu umanu hateten sira-nia parte iha dever tomak atu kontribui ba manifestante sira maske nia la partisipa iha manifestasaun direita, maibé liu husi apoiu hahan, bee hodi augenta ba manifestante sira hodi mantein kontra desizaun PN ne’ebé la justu ba nia povu no rai ida ne’e.

“Saida mak ha’u iha tuir kapasidade hodi kontribui ba rai doben Timor-Leste ida ne’e, ema hotu iha direitu no liberdade espresaun hodi halo demostrasaun hodi evita hamosu anarkizmu, nune’e mós husu Polísia sira hanesan lutu ba nasaun atúa manifestante ho kalma,” Martino Gonçalves Araújo hateten.

Advertisement

Martino Gonçalves hanesan joven voluntariamente organiza nia maluk joven sira seluk hodi apoiu hahan, bee aqua ba manifestante sira hodi han hemu durante manifestasaun kontra PN.

Jornalista : Zita Menezes/Juvinal Cabral dos Santos

 

Advertisement
Continue Reading
Advertisement
Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Polítika

Opozisaun kestiona prioridade orsamentu sira kontinua konsentra de’it ba setór petroliferu

Published

on

By

Jornalista: Felix Fernandes

(more…)

Continue Reading

Polítika

FRETILIN Kestiona no Duvida, Sé Mak Benefisiáriu Direta OJE 2027

Published

on

By

Jornalista: Maria Angelita Sandi Belo

(more…)

Continue Reading

Nasionál

Programa Uma Dignu Avansa, Uma 25 Prontu atu Inaugura

Published

on

By

Hatutan.com (15 Outubro 2026), Díli-Governu sei halo inaugurasaun ba uma dignu hamutuk 25 iha munisípiu Manatuto, Postu Administrativu Natarbora, no Munisípiu Manufahi postu administrativu Fatuberliu, nu’udar parte husi programa uma dignu ne’ebé sei kontinua dezenvolve iha munisípiu sira seluk.

Inaugurasaun ne’e sei fó prioridade ba uma sira ne’ebé konstrusaun kompletu ona no prontu atu hetan utilizasaun husi família benefisiária, atu nune’e sira bele hahú hela iha uma foun ne’ebé seguru no dignu.

“Iha loron 22 agora ne’e ita sei halo inaugurasaun ba uma dignu primeiru iha Fatuberliu no depois tuir mai sei iha Natarbora, no restu ne’e sei iha prosesu, uma sira ne’ebé atu inaugura ne’e tenki prontu 100%. Ita tenki inaugura ona uma ne’e para ema bele hela ona, lae hein fali uma ne’ebé mak seidauk hotu dala ruma ema labele hela lalais, uma ne’ebé kompletu los ona mak iha Fatuberliu, dau-daun ne’e iha uma 25 mak ita sei halo inaugurasaun,” Dehan Vise-Primeiru-Ministru, Ministru Sosiál no Ministru Dezenvolvimentu Rurál no Abitasaun Komunitáriu, Mariano Assanami Sabino ba Hatutan.com iha Ministérii Finansas, Aitarak-laran, Kuarta14/10/2026.

Iha faze tuir mai, iha mós planu atu halo estudu kona-ba konstrusaun uma tanba sei halo uma ho vertikál.

Advertisement

Programa uma dignu ne’e sai parte husi prioridade iha planu ministériu, depois durante tinan 20 independénsia, Governu fó atensaun bo’ot ba infraestrutura bázika, hanesan estrada, eletrisidade no bee-moos.

Agora, Governu hakarak aumenta investimentu iha setór uma, liu-liu atu garante katak juventude ho idade 18 ba leten bele asesu ba uma dignu.

“Ita iha moto katak ha’u nia uma mak ha’u nia moris mak sai nu’udar mensajen prinsipál husi programa ne’e. Uma la’ós de’it fatin atu hela, maibé mós símbolu dignidade, seguransa no estabilidade ba moris família ida,” Hatete Vise-Primeiru-Ministru

Programa ne’e sei kontinua to’o responde ba nesesidade populasaun, tanba iha konstituisaun hatete katak sidadaun hotu-hotu iha direitu atu asesu ba uma ne’ebé dignu no apropriadu.

Além husi fornese uma ne’e integra mós ho atividade ekonómika no dezenvolvimentu rurál, atu ajuda família benefisiária hasa’e rendimentu no hadi’a sira-nia kondisaun moris.

Advertisement

“Uma dignu ne’e integra mós ho oinsá mak atu hamenus kiak tanba ne’e mak ita integra ho atividade ekonomika, dezenbolvimentu rurál sei fasilita oinsá para sira bele iha rendimentu, tanba uma dignu sira ne’e sei selu la’os gratuita, selu mais kuandu nia rendimentu ne’e to’o ona $500 ba leten, katak tenki hadia nia ekonomia para ita halo uma nia dihnu iha laran tanba nia ekonomia komesa iha ona para bele halo manutensaun ba uma no bele iha sustentabilidade,” Assanami informa

Programa uma dignu ne’e mós sei liga ho edukasaun, liuhusi AHHA Education, ne’ebé sei oferese kursu lian Inglés no Portugés gratuitu ba labarik sira husi família benefisiária.

Além ne’e, kondisaun edukasaun no asesu ba eskola ne’ebé di’ak sei sai parte importante atu prepara labarik sira ba futuru, no ajuda sira iha oportunidade atu dezenvolve an no kontribui ba família no sosiedade.

“Konstrusaun uma ne’e tekniku sira hare’e katak maximu tau iha $40.000 mil mais agora sira atu hadia fali parese sei liu uitoan husi ida ne’e, mais realidade ne’e uma kuartu 4, uma ne’e se ita halo privadu mós ho $40.000 ne’e mós dala ruma ita la halo uma hanesan ne’e. Tanba ne’e mak ha’u husu ba tékniku sira tenki seriedade, survey no kompañia mós tenki iha lukru, tanba ne’e mak difikuldade kompañia mós dala ruma sira menan tiha tender mais la iha benefisiu, ida ne’e tékniku sira tenki hare’e para kada programa ka projetu ne’ebé mak ita halo tenki iha benefisiu ba kompañia para sira bele esforsu halo servisu,” Termina Assanami.

Jornalista: Maria Angelita Sandi Belo

Advertisement

Continue Reading

Trending