Connect with us

Polítika

CNRT, PD ho KHUNTO Submete Projetu Lei Halakon Pensaun Vitalisia ho Efeitu Retroativa

Published

on

Hatutan.com, (19 Setembru 2025), Díli– Bankada Parlamentár CNRT, PD ho KHUNTO, Sesta (19/09/2025), submete  projetu lei halakon totál pensaun vitalisia ho efeitu retoativu.

Lee Mós: Bankada Parlamentár Lima Konkorda Halakon Pensaun Vitalísia

Esbosu projetu lei halakon totan pensaun vitalisia ho efeitu retoativu ne’ebé submete husi Bankada CNRT, PD ho KHUNTO ba meza PN. Foto/repro

Efeitu retroativu iha ámbitu eliminasaun pensaun vitalísia ba eis-titulár sira, refere ba implementasaun regulamentu foun ne’ebé fó impaktu bá direitu no regalia ne’ebé eis-titulár sira hetan antes. Karik proposta Bankada CNRT, PD ho KHUNTO nian ne’ebé aprova iha PN no promulga husi Prezidente Repúblika, maka eliminasaun pensaun vitalísia ho implementasaun retroativu, eis-titulár órgaun  estadu sira ne’ebé antes ne’e simu ona pensaun bele hetan impaktu (la simu tan ona) inklui entrega hotu patrimoniu Estadu nian ne’ebé durante ne’e sira utiliza.

Pontu importante balu kona-ba efeitu retroativu

Advertisement

Aplikasaun ba regulamentu foun pensaun vitalisia ho  efeitu retroativu permite atu regulamentu foun sira aplika ho retroativu, nune’e direitu sira ne’ebé fó uluk bele hetan revogasaun ka mudansa no nia impaktu ba eis-titulár órgaun Estadu sira ne’ebé antes ne’e simu ona pensaun vitalísia bele hetan impaktu diretamente hosi implementasaun efeitu retroativu ne’e.

Orsamentu ka patrimoniu Estadu nian ne ebé durante ne’e aloka ba eis-titulár sira órgan estadu nian sira bele aloka filafali ba nesesidade sira ne ebé urjente liu, hanesan edukasaun no saúde, ne ebé sei fó benefísiu liu ba públiku nia moris di ak.

“Konsisténsia ho deklarasaun Bankada Governu nian, kona-bá projetu atu halakon totál pensaun vitalisia, projetu  lei ne’e ami submete tiha ona bá meza Parlamentu Nasionál no favór meza baixa mós hamutuk para ita haree,” membru Parlamentu Nasionál husi Bankada CNRT Patrocinio Fernandes, deklara iha nia intervensaun plenária PN.

Iha fatin hanesan Vise-Prezidente Parlamentu Nasionál Alexandrino Afonso Nunes ne’ebé lidera´meza PN hateten, “Iha meza iha projetu lei rua, konvida prezidente komisaun A mai iha oin hodi baixa hela, prosesu tuir mai sei la’o tuir kalendáriu ne’ebé maka iha,”.

Projetu lei ne’ebé Bankada CNRT, PD no KHUNTO, submete bá meza PN hateten katak, inisiativa lejislativa ne’e ho objetivu atu garante sustentabilidade finansa públika no prinsípiu konstitusionál bá igualdade liuhusi halakon benefísiu vida tomak no priviléjiu desproporsionál ne’ebé fó bá eis-titulár kargu públiku no órgaun soberania sira.

Ho evolusaun demokrátiku no hametin instituisaun estadu nian, komprende katak sidadaun sira ne’ebé kaer kargu públiku tenke sujeita ba regra sira seguransa sosiál nian ne’ebé hanesan ho traballadór sira seluk.

Advertisement

“Tanba ne’e, proposta ida-ne’e buka atu asegura ekuidade, justisa sosiál, no responsabilidade fiskál liuhosi revoga provizaun legál sira ne’ebé kria pensaun vitalísia no benefísiu permanente sira seluk, ho efeitu retroativu bá Primeira Lejislatura,” sita iha koenteudu projetu lei halakon total pensaun vitalisia ho karater retroativu ne’ebé Bankada CNRT, PD no KHUNTO submete bá meza PN.

Konsidera prinsípiu konstitusionál igualdade nian no nesesidade atu garante uzu responsável ba rekursu públiku sira, sai hanesan imperativu atu halakon benefísiu vida tomak ne’ebé antes ne’e fó ba Deputadu no Eis-Xefe Órgaun Soberanu sira, ho efeitu retroativu ba Primeira Lejislatura.

Iha loron 17 fulan-Setembru 2025, Bankada FRETILIN mós submete  esbosu lei pensaun vitalisia bá meza Parlamentu Nasionál  hodi bele  halo diskusaun iha plenária tuir ajenda ne’ebé maka determina ona.

Aprová ho Unanimidade Pedidu Urjénisa bá Projetu Lei Rejime Juridiku Seguransa Sosiál, Titulares Orgaun Soberania

Parlamentu Nasionál liuhosi plenária extraórdinariu, Sesta (19/09/2025),  aprová ho unanimidade pedidu urjénsia bá projetu lei nú.10/VI (3a) Rejime Juridiku, Seguransa Sosiál, Titulares,  Orgaun Soberania ho votu á-favór 59 kontra zero no abstensaun zero.

Advertisement

“Rezultadu votasaun bá projetu lei nú.10/VI (3a) Rejime Jurídiku, Seguransa Sosiál, Titulares,  Orgaun Soberania ho votu á-favór 59, kontra zero no abstensaun zero, pedidu urjénsia pasa ho unanimidade,” hateten Vise-Prezidente Parlamentu Nasionál Alexandrino Afonso Nunes iha plenária PN.

Deputada Bankada FRETILIN  Nurima Ribeiro Alkatiri iha deklarasaun bankada nian  rekoñese katak projetu lei ne’e halo urjénsia hodi hatán bá ezijénsia situasaun ne’ebé hasoru, nune’e iha falta ruma nakloke bá kontribuisaun hotu-hotu nian atu iha lei ida-ne’ebé di’ak liu no reprezenta parte hotu-hotu nian hanoin, liuliu ezijénsia sosiédade nian ho interese estadu no povu nu’udár sentru bá PN nian dezisaun.

“Asuntu ida-ne’e presiza imediata, sé ita kontinua ho ritmu baibain, ita sei lakon tempu no povu sei terus liután, ita iha PN tenke hatudu katak ita rona povu no halo reasaun lalais projetu lei ne’e aprezenta tanba iha nesesidade urjente iha sosiédade,” Deputada Nurima Ribeiro Alkatiri hateten.

Xefe Bankada PLP Maria Angelina Sarmento hateten, Bankada FRETILIN ho PLP aprezenta ona, pedidu urjénsia tuir artigu 97, nune’e husu atu iha pedidu urjénsia ne’e bele hetan votasaun konsensual atu bele halo andamentu bá diskusaun lei pensaun vitalisia nian.

Iha fatin hanesan Deputada Bankada KHUNTO Olinda Guterres hateten, ko’alia kona-bá pedidu urjénsia lalika kait bá kait mai, joven sira kuandu mai halo demostrasaun iha ne’e ema ida la kanta, agora aprová, projetu ne’e kategoria bá pedidu urjénsia ka lae.

Advertisement

“Muda bá  loron 25 Setembru ne’e, ha’u hakarak ohin ne’e halo hotu kedan dala ida para pensaun ka saida ne’e hotu karik hotu tesik ne’ebá, ne’e para lalika halo ulun moras tán, povu terus oinsá, ita mós tenke terus hanesan povu,” Deputada Olinda Guterres tenik.

Xefe Bankada PD, Deputadu Manuel Noronha Henrique sekunda mós Bankada CNRT, katak avansa bá vota karatér urjénsia, depois bá futuru maka  haree nian prosesu sira.

Jornalista : Zita Menezes

Advertisement
Continue Reading
Advertisement
Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Nasionál

Programa Uma Dignu Avansa, Uma 25 Prontu atu Inaugura

Published

on

By

Hatutan.com (15 Outubro 2026), Díli-Governu sei halo inaugurasaun ba uma dignu hamutuk 25 iha munisípiu Manatuto, Postu Administrativu Natarbora, no Munisípiu Manufahi postu administrativu Fatuberliu, nu’udar parte husi programa uma dignu ne’ebé sei kontinua dezenvolve iha munisípiu sira seluk.

Inaugurasaun ne’e sei fó prioridade ba uma sira ne’ebé konstrusaun kompletu ona no prontu atu hetan utilizasaun husi família benefisiária, atu nune’e sira bele hahú hela iha uma foun ne’ebé seguru no dignu.

“Iha loron 22 agora ne’e ita sei halo inaugurasaun ba uma dignu primeiru iha Fatuberliu no depois tuir mai sei iha Natarbora, no restu ne’e sei iha prosesu, uma sira ne’ebé atu inaugura ne’e tenki prontu 100%. Ita tenki inaugura ona uma ne’e para ema bele hela ona, lae hein fali uma ne’ebé mak seidauk hotu dala ruma ema labele hela lalais, uma ne’ebé kompletu los ona mak iha Fatuberliu, dau-daun ne’e iha uma 25 mak ita sei halo inaugurasaun,” Dehan Vise-Primeiru-Ministru, Ministru Sosiál no Ministru Dezenvolvimentu Rurál no Abitasaun Komunitáriu, Mariano Assanami Sabino ba Hatutan.com iha Ministérii Finansas, Aitarak-laran, Kuarta14/10/2026.

Iha faze tuir mai, iha mós planu atu halo estudu kona-ba konstrusaun uma tanba sei halo uma ho vertikál.

Advertisement

Programa uma dignu ne’e sai parte husi prioridade iha planu ministériu, depois durante tinan 20 independénsia, Governu fó atensaun bo’ot ba infraestrutura bázika, hanesan estrada, eletrisidade no bee-moos.

Agora, Governu hakarak aumenta investimentu iha setór uma, liu-liu atu garante katak juventude ho idade 18 ba leten bele asesu ba uma dignu.

“Ita iha moto katak ha’u nia uma mak ha’u nia moris mak sai nu’udar mensajen prinsipál husi programa ne’e. Uma la’ós de’it fatin atu hela, maibé mós símbolu dignidade, seguransa no estabilidade ba moris família ida,” Hatete Vise-Primeiru-Ministru

Programa ne’e sei kontinua to’o responde ba nesesidade populasaun, tanba iha konstituisaun hatete katak sidadaun hotu-hotu iha direitu atu asesu ba uma ne’ebé dignu no apropriadu.

Além husi fornese uma ne’e integra mós ho atividade ekonómika no dezenvolvimentu rurál, atu ajuda família benefisiária hasa’e rendimentu no hadi’a sira-nia kondisaun moris.

Advertisement

“Uma dignu ne’e integra mós ho oinsá mak atu hamenus kiak tanba ne’e mak ita integra ho atividade ekonomika, dezenbolvimentu rurál sei fasilita oinsá para sira bele iha rendimentu, tanba uma dignu sira ne’e sei selu la’os gratuita, selu mais kuandu nia rendimentu ne’e to’o ona $500 ba leten, katak tenki hadia nia ekonomia para ita halo uma nia dihnu iha laran tanba nia ekonomia komesa iha ona para bele halo manutensaun ba uma no bele iha sustentabilidade,” Assanami informa

Programa uma dignu ne’e mós sei liga ho edukasaun, liuhusi AHHA Education, ne’ebé sei oferese kursu lian Inglés no Portugés gratuitu ba labarik sira husi família benefisiária.

Além ne’e, kondisaun edukasaun no asesu ba eskola ne’ebé di’ak sei sai parte importante atu prepara labarik sira ba futuru, no ajuda sira iha oportunidade atu dezenvolve an no kontribui ba família no sosiedade.

“Konstrusaun uma ne’e tekniku sira hare’e katak maximu tau iha $40.000 mil mais agora sira atu hadia fali parese sei liu uitoan husi ida ne’e, mais realidade ne’e uma kuartu 4, uma ne’e se ita halo privadu mós ho $40.000 ne’e mós dala ruma ita la halo uma hanesan ne’e. Tanba ne’e mak ha’u husu ba tékniku sira tenki seriedade, survey no kompañia mós tenki iha lukru, tanba ne’e mak difikuldade kompañia mós dala ruma sira menan tiha tender mais la iha benefisiu, ida ne’e tékniku sira tenki hare’e para kada programa ka projetu ne’ebé mak ita halo tenki iha benefisiu ba kompañia para sira bele esforsu halo servisu,” Termina Assanami.

Jornalista: Maria Angelita Sandi Belo

Advertisement

Continue Reading

Polítika

Iha informasaun, Xanana sei “tula-liman” ba Ramos-Horta rekandidata ba PR 2027-2032

Published

on

By

Hatutan.com, (08 Outubru 2026), Díli—Eleisaun Prezidensiál Timor-Leste  periódu 2027-2032 besik daudaun ona. Iha ona kandidatu lubuk ida mak hala’o sira-nia movimentu atu hanesan mini kampaña hodi prepara aan ba enfrenta eleisaun prezidénsial ne’ebé sei hala’o entre fulan-Marsu tinan 2027. 

(more…)

Continue Reading

Polítika

Governu submete proposta OJE 2027 billaun 2.5 USD ba Parlamentu Nasionál

Published

on

By

Reportajen: Felix Fernandes

(more…)

Continue Reading

Trending